In Nederland is een vijandige, door angst gedreven omgeving rond wolven gecreëerd door politieke actoren, bestuurders en daarmee verbonden organisaties. Mediaberichten over wolvenaanvallen of bedreigingen zijn vaak overdreven of onjuist, maar worden versterkt door antiwolvengroepen. Zwakke regels voor de bescherming van vee creëren immorele prikkels. Illegaal doden komt veelvuldig voor. De illegale dood van Bram, een zogenaamde ‘probleemwolf’, onthult systematische tekortkomingen in bestuur en verantwoording. De demonisering van wolven hangt als een donkere sluier over een correcte beschrijving en berichtgeving en vervormt daardoor de publieke opinie.
Door Mark Fisher* | Foto bij artikel illustrerend bericht van nepnieuws
In een van zijn allerlaatste handelingen als staatssecretaris van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur in Nederland zou Jean Rummenie in februari hebben gesproken met België en Luxemburg over het aanvragen van een speciale uitzondering bij de Europese Commissie met betrekking tot wolvenpopulaties: “Wij zijn drie dichtbevolkte en bosarme landen. De vraag is of wij aan dezelfde criteria moeten voldoen als de andere landen” (1). Rummenie vond dat de Beneluxlanden zouden moeten pleiten voor een meer centraal aangestuurd Europees wolvenbeleid: “Het is vreemd dat elk land afzonderlijk moet bepalen hoe zijn wolvenpopulatie moet voortbestaan. De Europese Commissie zou actiever moeten zijn in het waarborgen van een logische verdeling over de landen.”
Rummenie, Boitani en het Benelux-verhaal van de speciale uitzondering
Ik zie Luigi Boitani, een Italiaanse wolvenexpert die dodelijk beheer van wolven normaliseert (2), als verantwoordelijk voor deze onzin over het zogenaamd gezamenlijk benaderen van de Europese Commissie om als bijzonder geval te worden behandeld wat betreft wolvenpopulaties. Dat vraagt om enige uitleg.
Vorig jaar had Rummenie een rapport dat hij zelf had laten opstellen, en waarin de gunstige wolvenpopulatie in Nederland werd vastgesteld op tussen de 23 en 56 roedels, terzijde geschoven en aangekondigd dat hij aanvullend onderzoek wilde laten uitvoeren (2). Jo Brouns, de Vlaamse minister van Omgeving en Landbouw, zou afgelopen augustus hebben opgeroepen tot een beoordeling van het maximale aantal wolven dat Vlaanderen kan dragen, waarbij hij stelde: “de rest moeten we verwijderen, en doden als er geen andere optie is” (3).
Het was Harold Zoet, gedeputeerde van de provincie Gelderland namens de BoerBurgerBeweging (BBB), een Nederlandse agrarische en rechts-populistische politieke partij, die naar Boitani verwees. In een krantenartikel eind december 2026 beweerde hij dat Boitani had aangegeven dat Nederland ongeveer 50 tot 60 wolven zou kunnen herbergen (4). Dat was een vreemd aantal, aangezien destijds werd geschat dat er al meer dan 100 wolven in Nederland waren (2).
Toen drong tot mij door dat de rechtvaardiging die werd gebruikt om een uitzondering te eisen afkomstig was uit een rapport van Boitani over het vaststellen van gunstige referentiewaarden voor wolven, een erbarmelijk rapport dat, naast vele andere ernstige tekortkomingen, de ecologische effectiviteit als parameter voor het bepalen van die waarde grotendeels terzijde schoof (5).
Het rapport definieerde Nederland, België en Luxemburg als kleine landen met minder dan 10.000 km² halfnatuurlijke habitats, op basis van een zeer grove analyse van dergelijke habitats (zie Kader 3 op pagina 31 in (6)). Andere landen werden aangemerkt als middelgroot met tussen de 10.000 km² en 50.000 km² (zoals Bulgarije, Portugal en Slovenië), terwijl grotere landen alles omvatten van 50.000 km² tot 346.000 km² (zoals Frankrijk, Duitsland en Italië).
Op basis van deze groottecategorieën stelde het rapport dat kleine landen de permanente aanwezigheid van voortplantende eenheden van grote roofdieren in een aanzienlijk deel van het land zouden moeten toestaan (zie pagina 49 in (6)). Voor kleine landen werden geen kwantitatieve doelstellingen vastgesteld. Alleen voor middelgrote en grote landen werden richtwaarden gegeven: ten minste 50 roedels voor middelgrote landen, en meer dan 50 en idealiter zo dicht mogelijk bij 500 roedels voor grote landen.
Waar haalde Zoet dan zijn getal van 50 à 60 wolven vandaan?
Interessant genoeg erkende de studie over gunstige referentiewaarden voor wolven in Nederland, die uitkwam op 23 tot 56 wolvenroedels en die door Rummenie werd afgewezen (zie hierboven), een ondergrens van 3.200 km² zeer geschikt leefgebied (7), waarmee Nederland als klein zou worden geclassificeerd. Als echter gebieden van lagere maar nog steeds geschikte kwaliteit uiteindelijk ook zouden worden gekoloniseerd, dan erkende de studie dat het kolonisatiegebied 18.100 km² zou kunnen bedragen. Daarmee zou Nederland in de categorie middelgroot vallen en dus potentieel ruimte hebben voor 50 roedels.
Geen wonder dat Rummenie, en vermoedelijk ook Zoet, daar niet blij mee waren, omdat dit de reden ondermijnde om Nederland samen met België en Luxemburg te groeperen en bovendien liet zien dat de legitieme ecologische draagkracht van Nederland voor wolven nog niet was bereikt.
Zoals ik eerder heb opgemerkt, is het bepalen van gunstige referentiewaarden voor wolven steeds belangrijker geworden nu de bescherming van wolven is afgezwakt, omdat het de mogelijkheid opent dat landen vaststellen dat zij die waarde hebben bereikt en vervolgens elke verdere uitbreiding van de wolvenpopulatie met dodelijke middelen kunnen beheersen (2).
Angstzaaierij en politieke retoriek
Ondanks het feit dat Rummenie inmiddels is vervangen door een nieuwe staatssecretaris (8), blijft zijn erfenis, evenals de invloed van Boitani, de positie van wolven in Nederland vergiftigen (en zie (9) voor bewijzen van Rummenies slechte beoordelingsvermogen).
Zowel Rummenie als Boitani hebben voortdurend angsten over de veiligheid van mensen aangewakkerd (10). Zo verklaarde Rummenie in zijn laatste stuiptrekking als minister, na een melding van een wolf nabij een basisschool in Drenthe, dat de “situatie zorgwekkend is. Ik blijf erbij: het is niet de vraag óf er iets gebeurt, maar wanneer” (1).
In maart meldde de provincie Gelderland dat een delegatie van Nederlandse bestuurders en ambtenaren van het Ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN), de provincies Drenthe en Gelderland, de gemeenten Heerde en Barneveld en Stichting Wildaanrijdingen Nederland een bezoek bracht aan Italië (11).
Het bezoek richtte zich onder meer op de wolf, en er werden gesprekken gevoerd met Luigi Boitani over hoe moeilijk het voor de kleine Beneluxlanden zou zijn om te voldoen aan de eisen voor een gunstige staat van instandhouding onder Europese regelgeving.
Een van de Drentse ambtenaren die aan het bezoek had deelgenomen maar anoniem wenste te blijven, merkte op dat mensen in Italië relatief ontspannen omgaan met de aanwezigheid van wolven, zelfs nu het aantal dieren daar de afgelopen jaren aanzienlijk is toegenomen en wolven vaker zichtbaar zijn geworden (12).
Deze ambtenaar zei dat vooral opviel dat in Italië snel wordt ingegrepen wanneer zich een probleem voordoet, terwijl Nederland die snelheid mist. Daarom had de provincie Drenthe volgens deze ambtenaar opnieuw een brief gestuurd aan staatssecretaris Silvio Erkens voor Landbouw en Natuur (de opvolger van Rummenie) met het verzoek om verduidelijking van wet- en regelgeving rond ingrijpen in probleemsituaties.
“Dit is noodzakelijk om in de praktijk sneller en effectiever te kunnen handelen” (12,13).
Enkele weken na dat bezoek verscheen een interview met Boitani in een Nederlandse krant (12). Veel van wat Boitani zei kwam griezelig bekend voor, net als zijn interview met Debbie Rijnders over de wolf in Nederland in de podcastserie Animal Matters (10). Het waren dezelfde gebruikelijke angstscenario’s van Boitani: wolven die opduiken in Amsterdam of nabij het centrum van Groningen, het risico dat een wolf een kind zou grijpen, evenals het bestempelen van iedereen die bezwaar maakt tegen dodelijk beheer als dom (zie ook (2)).
Hij gebruikte de analogie van het beperken van de snelheid van auto’s om schade en ongelukken te beperken: “Op dezelfde manier zou je ook wolven met ongewenst gedrag moeten beperken.” Volgens hem leek het alsof de Nederlandse autoriteiten zich niet realiseerden welk risico zij namen.
Boitani lijkt te verlangen naar deze aandacht en combineert zijn dodelijke opvattingen altijd zorgvuldig met een schijn van redelijkheid. Alleen dwazen trappen daarin. Ik denk niet dat zijn opvattingen over wolven in Italië veel gewicht hebben. Hij mag verhalen hebben over brutale wolven in Italië, maar geen van de gedocumenteerde gevallen heeft geleid tot dodelijke verwijdering zoals bij Bram in Nederland (zie verderop) (10).
Sterker nog, gezien het aantal wolven in Italië, werd er tot augustus 2025 geen enkele wolf op bevel van een overheidsinstantie gedood — iets waarvoor een afwijking onder de Habitatrichtlijn nodig is — en zelfs toen ging het niet om een probleemwolf. Dat gebeurde in Zuid-Tirol, waar een mannelijke wolf werd gedood in het Obervinschgau, nadat de voorzitter van de provincie Bolzano een decreet had ondertekend dat toestemming gaf om twee wolven in hetzelfde gebied te doden als vergelding voor aanvallen op vee (14,15). Er was geen bewijs dat de gedode wolf verantwoordelijk was geweest.
Zet die eerste gerechtelijke doding in 2025 eens af tegen een analyse van de 1.639 bekende sterfgevallen van wolven in Italië tussen 2019 en 2023, waarbij 60% kon worden toegeschreven aan indirecte menselijke oorzaken (vooral aanrijdingen op wegen en spoorwegen) (16,17). Bij nog eens 19% bleef de doodsoorzaak onbekend. Maar 12% was het gevolg van directe menselijke oorzaken (stroperij, doorgaans met vuurwapens, vallen of vergiftiging). Dat zijn bijna 200 wolven.
Volgens Daniele Ecotti, voorzitter van Io non ho paura del lupo (Ik ben niet bang voor de wolf), de organisatie die de analyse uitvoerde:
“Meer dan 70% van de bekende sterfgevallen is toe te schrijven aan menselijke activiteiten. Maar nog zorgwekkender is de mogelijkheid dat dit slechts een onderschatting van het verschijnsel is, vooral vanwege stroperij en natuurlijke oorzaken, die beide moeilijk te detecteren zijn.”
Afschuwelijk genoeg gaat het illegaal doden in Italië door. Nog in april van dit jaar stierven ten minste 18 tot 21 wolven een langdurige en pijnlijke dood door vergiftigd lokaas in en rond het Nationaal Park Abruzzo, Lazio en Molise (18). Ook verschillende vossen en ten minste één buizerd kwamen om door het met pesticiden behandelde aas. Zoals te verwachten valt, spelen mediahoudingen ten opzichte van de wolf ook in Italië een belangrijke rol (19).
Mediaverdraaiing en verzonnen wolvenincidenten
De demonisering van wolven hangt als een donkere sluier over een correcte beschrijving en berichtgeving en vervormt daardoor de publieke opinie. Hier volgen enkele recente voorbeelden uit Nederland.
Een paar weken geleden werd breed bericht dat de zoektocht naar een 73-jarige man die al drie dagen vermist was op de noordelijke Veluwe werd stopgezet omdat er wolven en wilde zwijnen in het gebied waren waargenomen (20–22). SAR Nederland, een vrijwillige reddingsorganisatie, zou de zoektocht hebben afgebroken omdat het ’s avonds “te onveilig voor mens en dier” zou worden.
Dit leidde tot woede op sociale media (bijvoorbeeld (23)) en in het bijzonder bij André Flach, lid van de Tweede Kamer, die uitriep: “De veiligheid van mensen gaat altijd boven die van wolven of zwijnen!” (24).
Flach had al eerder een reeks suggestieve schriftelijke vragen over wolven in Nederland aan Rummenie gesteld, waardoor de minister uitgebreid zijn vooroordelen kon ventileren over het beperken van de wolvenpopulatie en het sneller aanpakken van zogenaamde probleemwolven, terwijl hij zich tegelijkertijd bezorgd kon voordoen over de veiligheid van mensen (25,26).
Het probleem met deze verontwaardiging was dat zij gebaseerd was op onjuiste informatie: alleen de honden werden teruggetrokken, terwijl de vrijwilligers bleven zoeken (27). SAR Nederland gaf toe dat hun oorspronkelijke bericht, dat tot deze woede had geleid, ongelukkig was geformuleerd (28) en bracht een officiële verklaring uit over de veiligheidsprocedures voor hun honden (29).
SAR Nederland betreurde de manier waarop de media, met name de Nederlandse nieuwssite NU.nl (zie (20)), en sociale media de gebeurtenissen hadden weergegeven zonder contact op te nemen met de organisatie. Daarbij wees men erop dat de toegewijde mannen en vrouwen van de organisatie hun werk vrijwillig doen naast hun reguliere baan en gezinsleven:
“Het raakt ons diep dat deze vrijwilligers nu in een kwaad daglicht worden gesteld door roekeloze online reacties.”
De politie bevestigde dat de man de volgende dag ongedeerd werd aangetroffen door een groep fietsers en voor controle naar het ziekenhuis werd gebracht (27).
Nog recenter, op 19 juni, meldde de Facebookpagina Geen wolf in cultuurlandschap dat een vrouw om 07.45 uur door een wolf zou zijn aangevallen op het Leersumse Veld op de Utrechtse Heuvelrug (30).
Daarnaast verscheen diezelfde dag een bericht op de website Geen Wolf, een organisatie die waarnemingen van wolven en vermoedelijke aanvallen op vee documenteert (31). Daarin stond dat vermoed werd dat een vrouw die door een voorbijganger in het bosgebied Utrechtse Spoor/Leersumse Veld was aangetroffen, door een wolf was aangevallen.
Volgens Geen Wolf zouden meer details bekend zijn, maar werd informatie achtergehouden:
“Wij sluiten wolvengerelateerde activiteit niet uit omdat er dagelijks meldingen van Midas zijn.”
Midas verwijst naar een bekende wolf uit de Utrechtse roedel (32).
De Facebookpost is inmiddels waarschijnlijk beperkt of verwijderd, maar een schermafbeelding ervan verscheen in een bericht op X van Platform Wolf en Nederland (33). Daarin werd uitgelegd dat de gewonde vrouw in het bosgebied geen slachtoffer van een wolf was en dat het verhaal over een mogelijke aanval werd verspreid terwijl nog niet duidelijk was wat haar verwondingen had veroorzaakt.
Het bericht bestempelde het verhaal als een broodjeaapverhaal, waarmee werd bedoeld dat het een verzonnen verhaal was. Dat sloot aan bij een krantenbericht over de gewonde vrouw, waarin een politiewoordvoerder werd geciteerd:
“Wij onderzoeken nog verschillende zaken, maar we kunnen in ieder geval zeggen dat het niets met een wolf te maken heeft. Dat verhaal kunnen we in elk geval ontkrachten.”
Hoewel wordt erkend dat zij geen slachtoffer van een wolf was, heeft geen van de tot nu toe verschenen krantenartikelen over deze vrouw Geen Wolf veroordeeld voor het onterecht verspreiden van onrust en angst (32,34).
Perverse prikkels in compensatie voor vee
Rummenie’s nalatenschap strekt zich ook uit tot de laksheid van de compensatieregeling voor wolvenaanvallen, waarbij het nalaten van veehouders om hun dieren te beschermen geen enkele financiële consequentie heeft.
Een Animal Crime Unit onder leiding van Karen Soeters, oprichter van de House of Animals Foundation, maakte in mei bekend dat zij aangifte had gedaan bij de politie tegen een paarden- en ponyhandelaar in Friesland die in een periode van twee jaar 22.858 euro aan compensatie voor wolvenaanvallen had ontvangen (35).
De organisatie leverde foto- en videobewijs aan van het terrein van de handelaar in Friesland. Daarop was te zien dat de afrastering volstrekt ontoereikend was en op sommige plaatsen vrijwel plat op de grond lag. Ook was een dood dier zichtbaar in vergevorderde staat van ontbinding, met een dik touw om één van de benen, waarmee het waarschijnlijk was versleept. Daarnaast stonden er hoge drinkbakken met onvoldoende water dicht bij het karkas, waardoor verschillende dorstige pony’s er niet bij konden.
Uit verzoeken op grond van de Wet Open Overheid (WOO) bleek dat de ponyhandelaar gemiddeld 850 euro compensatie had ontvangen voor iedere pony. De marktwaarde van een Shetlandpony zou echter slechts 100 tot 200 euro bedragen, en zelfs minder wanneer deze op een paardenmarkt werd verhandeld.
Bovendien had 75 procent van alle wolvenaanvallen op pony’s in Friesland plaatsgevonden op het terrein van deze handelaar.
De aanwezigheid van het dode dier — waarvan het dumpen illegaal is — en het feit dat de handelaar ondanks de herhaalde aanvallen ogenschijnlijk geen enkele poging had gedaan om zijn dieren beter te beschermen, deed de Unit vermoeden dat het karkas als lokaas voor wolven werd gebruikt. Door de gebrekkige afrastering konden wolven vervolgens eenvoudig het terrein betreden om andere dieren aan te vallen.
House of Animals concludeerde dat de overheidscompensatie na wolvenaanvallen een perverse prikkel had gecreëerd en dat deze ponyhandelaar de wolvenaanvallen als een verdienmodel gebruikte.
Daarnaast had de eigenaar consequent verklaard dat hij dieren als hobby hield, terwijl House of Animals aantoonde dat hij online actief was als handelaar zonder geregistreerd te zijn bij de Kamer van Koophandel.
Jean-Pierre Geelen schreef enkele dagen later in de Volkskrant dat het rapport van House of Animals opmerkelijk weinig media-aandacht had gekregen (36).
Hij speculeerde dat een organisatie als House of Animals — die hij zag als een doorn in het oog van dierenhandelaren en toezichthouders — door de reguliere media misschien als te activistisch werd beschouwd.
De feiten echter, aldus Geelen, ondersteund door openbaar gemaakte documenten, spraken voor zich.
Hij zag de compensatie-uitkeringen als een perverse prikkel voor mensen die meer van geld houden dan van dieren:
“En zie daar, zoals House of Animals uitzocht: tijdens de 24 wolvenaanvallen in Friesland in de afgelopen twee jaar werden 36 paarden en pony’s gedood. Negenentwintig daarvan bevonden zich op het terrein van [de] handelaar.”
Geelen schreef verder dat deze handelaar tijdens een politiebezoek had ontkend te weten hoe een dode pony plotseling in een verborgen sloot verderop terecht was gekomen.
Volgens Geelen was wat hier aan het licht kwam geen op zichzelf staand geval. Hij stelde vervolgens retorisch de vraag hoe het ook alweer zat met de verplichte bescherming van vee.
Het was een retorische vraag, omdat bescherming geen voorwaarde is om compensatie te ontvangen.
Geelen verwees naar een artikel waarin de officiële Nederlandse gegevens over meer dan elfhonderd gecompenseerde wolvenaanvallen in 2025 waren geanalyseerd. Daaruit bleek dat in bijna 90 procent van de gevallen de veehouder geen maatregelen had genomen om de dieren adequaat te beschermen (37).
Volgens Geelen was gemakkelijk te raden waar deze laksheid vandaan kwam:
“Niets doen is lucratiever dan investeren en dagelijks de afrastering controleren.”
Er had ooit een vroege conceptversie bestaan van het Interprovinciaal Wolvenplan, waarin wolfwerende afrastering een voorwaarde zou zijn geweest voor het ontvangen van compensatie voor gedood vee.
Dat was het advies van Pieter van Geel, voorzitter van het Landelijk Wolvenoverleg, dat de provincies adviseert over wolvenbeleid. Hij betoogde dat schapenhouders hun dieren alleen dan adequaat zouden beschermen (38).
Door druk van provinciale bestuurders van de BBB werd deze verplichting echter uit het definitieve Interprovinciaal Wolvenplan verwijderd ((37,39) en zie paragraaf 4.2.4 in (40)).
Rummenie was zelf kandidaat voor de BBB geweest. Hoewel hij er niet in slaagde een zetel in de Tweede Kamer te behalen, werd hij toch benoemd tot staatssecretaris van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (41–43).
Illegaal doden en cryptische sterfte
Hoeveel ruimte hebben de houding van Rummenie en Boitani eigenlijk gegeven aan degenen die wolven vervolgen?
In een eerder artikel schreef ik dat er geen ontkomen was aan het vooroordeel dat tegenover wolven bestaat in Nederland, toen uit de gegevens bleek dat tussen 2015 en eind april 2023 tweeëntwintig wolven waren verdwenen (2).
Ik ontleende dat cijfer aan een artikel van Geelen van januari vorig jaar, waarin hij opmerkte dat een kwart van alle genetisch geïdentificeerde wolven in Nederland zonder natuurlijke verklaring was verdwenen, waardoor ecologen grootschalige illegale doding vermoedden (44).
Deskundigen wezen erop dat wolven talrijke sporen achterlaten — pootafdrukken, uitwerpselen, prooiresten — waardoor het “vrijwel onmogelijk is dat je nooit meer enig spoor van een wolf zou aantreffen”.
Daarnaast werd aangenomen dat jonge wolven al vroeg werden gestroopt, voordat hun DNA kon worden geregistreerd, waardoor de schattingen waarschijnlijk een onderschatting vormden.
De verdwijningen concentreerden zich in gebieden zoals de Veluwe en Zeeland, wat overeenkwam met patronen die eerder in Denemarken en Duitsland waren waargenomen, waar “cryptische sterfte” (verborgen of niet-waargenomen sterfte) in verband werd gebracht met illegaal doden.
Er werd zelfs gespeculeerd over het bestaan van “netwerken die zich op verzoek bezighouden met het elimineren van wolven”, voornamelijk op privéterreinen.
Ondanks lokale getuigenissen waarin boeren en jagers openlijk vijandigheid tegenover wolven uitten en sommigen illegale doding zelfs prezen, werd erkend dat stroperij moeilijk te bewijzen is omdat deze gemeenschappen vaak de rijen sluiten:
“De luiken gaan letterlijk dicht: mogelijke verdachten houden hun mond.”
Toch wees de omvang van de verdwijningen erop dat stroperij een belangrijke, verborgen doodsoorzaak vormde.
Wat Geelen beschreef was feitelijk een cultuur van ongeremde haat tegen wolven.
Recent werd een rapport over wolvenstroperij gepubliceerd door milieuadviesbureau Ecojust, gefinancierd door Humane World for Animals, dat een systematische studie was naar de aard, omvang en motieven van de vervolging van wolven in Nederland, getiteld Back in the Crosshairs: Wolf poaching in the Netherlands (45). Het onderzoek was gebaseerd op interviews met 61 getuigen, monitoring van sociale media en open-brononderzoek, en analyse van tien jaar officiële monitoringsgegevens.
Er werd vastgesteld dat er tussen oktober 2021 en maart 2026 minimaal 41 wolven waren gestroopt — een aantal waarvan het rapport zei dat het de werkelijke omvang vrijwel zeker onderschatte. Het stelde vast dat wolven meestal werden neergeschoten, maar ook opzettelijk werden opgejaagd en met voertuigen werden aangereden, en mogelijk werden vergiftigd. Kadavers werden begraven, verbrand in vuurvaten en gedumpt in mestputten — technieken die specifiek werden gekozen om bewijsmateriaal te vernietigen.
Getuigenverklaringen en onderzoek op sociale media onthulden dat de daders voornamelijk afkomstig waren uit kringen van veehouders en jagers, verbonden door hechte sociale netwerken, en dat zij georganiseerde stroperij uitvoerden terwijl zij opereerden met vrijwel volledige straffeloosheid. Dit werd gefaciliteerd door sociale-mediaplatforms die realtime waarnemingen van wolven verspreidden. Wat dit laatste betreft, merkte het rapport specifiek op dat kleine groepen plattelandsbewoners, waaronder boeren en jagers, nachtelijke voertuigpatrouilles uitvoerden om wolven te lokaliseren en te achtervolgen, geleid door realtime meldingen van wolvenwaarnemingen die werden verspreid door de stichting No Wolves via hun website geenwolf.com en bijbehorende sociale-mediakanalen (zie pagina 36 in (45) en hierboven).
Het rapport gaf verschillende oorzaken voor de stroperij die elkaar versterkten. Hoewel het de oprechte grieven in plattelandsgemeenschappen erkende, stelde het dat sociale media deze grieven en angsten versterkten, waardoor radicalisering en toenemende wolvenhaat ontstonden. Het wees op de politieke normalisering: politici die de wolf consequent afschilderden als een indringer die niet thuishoorde in het Nederlandse culturele landschap en die een blinde blik richtten op gedocumenteerde vervolging van wolven, waardoor zij dit stilzwijgend legitimeerden.
Hiermee verbonden was het falen van bestuur en handhaving; de afname van de capaciteit voor natuurbescherming en -handhaving in landelijke gebieden had omstandigheden gecreëerd waarin stroperij nauwelijks enig risico op ontdekking of vervolging met zich meebracht. Een belangrijke factor waren sociaal-culturele identiteiten die geworteld waren in de jachtcultuur, en de sterke solidariteit binnen plattelandsgemeenschappen. In sommige gemeenschappen in de zogenoemde Nederlandse Bible Belt, een geografisch afgebakend gebied met een relatief hoge concentratie orthodox-protestantse gemeenschappen, bestond een theologische overtuiging dat mensen boven de natuur stonden, waardoor het verzet tegen de wolf daar diepgeworteld was en beleid er weinig invloed op had.
Het rapport ging vervolgens verder met het doen van aanbevelingen aan de nationale en provinciale overheden; handhavingsinstanties en het Openbaar Ministerie; jagers- en boerenorganisaties; sociale-mediaplatforms evenals media en journalisten; en natuur- en dierenwelzijnsorganisaties.
Het wees op de politieke normalisering: politici die de wolf consequent afschilderden als een indringer die niet thuishoorde in het Nederlandse culturele landschap en die een blinde blik richtten op gedocumenteerde vervolging van wolven, waardoor zij dit stilzwijgend legitimeerden
De centrale rol van BBB in vijandigheid tegenover wolven
Het viel mij op hoe vaak de normalisering van vijandigheid tegenover wolven in het rapport werd gekoppeld aan de reeks kwaadwillende actoren die werden geïdentificeerd, en waarvan de auteurs zeiden dat zij moesten worden bestreden door een verenigd, op bewijs gebaseerd nationaal standpunt dat “wettelijke bescherming” opnieuw bevestigt en zich verplicht tot het “afwijzen van eigenrichting”.
Gezien de compromisloze manier waarop het rapport aangaf wie verantwoordelijk was, zal het niet verbazen dat er aanzienlijke tegenreacties zijn geweest van degenen die erin werden genoemd. De gebruikelijke reactie van partijen zoals No Wolf (zie hierboven), de Nederlandse Jagersvereniging, de Stichting Wildaanrijdingen Nederland, Agractie (een boerenorganisatie), de Annemieke Stichting die regelmatig wolven zwartmaakt, en de altijd betrouwbare Harold Zoet van BBB (zie hierboven), was dat beschuldigingen in het rapport niet werden ondersteund door publiek verifieerbaar, forensisch of strafrechtelijk bewijs, dat de getrokken conclusies onverantwoordelijk waren, dat er geen grootschalige georganiseerde stroperij bestond en dat de onafhankelijkheid van het rapport in twijfel werd getrokken (46-49).
Schiessen, Schaufeln, Schweigen — schieten, scheppen, zwijgen
Verborgen sterfte is per definitie moeilijk te bewijzen, maar dit rapport koppelt vijandigheid tegenover wolven effectief aan BBB en doet dit ook met een kwaadaardige intentie. Het merkt op dat de temporele overlap tussen de intensivering van de in het rapport gedocumenteerde vervolging van wolven en de opkomst van BBB tot politieke macht opvallend was. Het wees op het ontbreken van een bindende verplichting om beschermende maatregelen uit te voeren als voorwaarde voor compensatie, als gevolg van politieke druk van boeren en provinciale bestuurders van BBB (zie ook hierboven).
Het vermeldde dat Henk Vermeer, medeoprichter en leider van BBB en lid van de Tweede Kamer, in 2024 pleitte voor een “wolfvrije zone ter grootte van Nederland” en verklaarde dat “de wolf moet verdwijnen”. Het rapport noemt Harold Zoet, BBB-gedeputeerde voor landbouw in Gelderland, als iemand die consequent pleit voor actief beheer van de wolvenpopulatie. Het beschrijft dat hij tijdens een vergadering van Provinciale Staten in februari 2024, waarin werd gesproken over de moeilijkheid om ervoor te zorgen dat de juiste wolf wordt afgeschoten, had gezegd: “Eerst de trekker overhalen, excuses kunnen later worden gemaakt.” Een campagneposter van BBB beeldde de wolf af als een sinister roofdier dat de plattelandsbevolking terroriseert en positioneerde jagers als de oplossing, met de tekst:
“Stem tegen wolvenpartijen. De wolf kiest niet. Hij grijpt. Kinderen leven in angst. Huisdieren verscheurd. Boeren en gezinnen machteloos. Jagers beschermen. Ideologen niet. BBB. Gezond verstand in wildbeheer.”
In een eerder artikel (5) had ik verwezen naar een bericht van De Faunabescherming als bewijs voor het wijdverbreide gebruik in Nederland door wolvenhaters van de beschamende uitvlucht “shoot, shovel, silence” (“schiet, schep, zwijg”). Het bericht toonde een videofragment van een BBB-paneldiscussie over wolven in de provincie Utrecht in oktober 2024, waarin deze uitspraak vanuit het publiek werd gedaan (50). Het Ecojust-rapport laat weten dat dit Rik Loeters was, BBB-leider in Gelderland, die verklaarde dat de partij streefde naar een wolfvrij Gelderland en bij voorkeur naar een geheel wolfvrij Nederland, voordat hij eraan toevoegde:
“In Duitsland, zeker in Oost-Duitsland, werkt men grotendeels volgens het 3-S-systeem: Schiessen, Schaufeln, Schweigen — schieten, scheppen, zwijgen — en dat gaat hier ook gebeuren.” (45)
De video staat op YouTube, heeft 17.906 weergaven gehad en de opmerking werd met gelach en applaus ontvangen (zie het transcript op 2:11:37 in (51)). Ik zou daar nog één voorbeeld van kwaadaardigheid van BBB aan willen toevoegen dat niet in het Ecojust-rapport staat. Openbaar gemaakte teksten uit een berichtenapp toonden aan dat BBB-Statenlid Ans Oude Luttikhuis van de provincie Utrecht Hand Oosters, de commissaris van de Koning in de provincie Utrecht, had opgeroepen om de wet te breken en niet de procedures af te wachten alvorens vermeende probleemwolven op de Utrechtse Heuvelrug neer te schieten (52). Een van deze berichten luidde:
“U bent de baas van de provincie en u beschermt de burgers tegen gevaren. U helpt hiermee velen. Schiet die wolven gewoon neer. Ik heb jagers voor u.”
Een ander bericht luidde:
“We handelen de bezwaren en beroepen daarna wel af. We regelen de verdediging ook. Ik ben er niet bang voor. Kom maar op.”
Het illegale doden van Bram
Ik had niet verwacht dat ik deze betreurenswaardige verhalen zou hebben moeten vertellen, dit treurige relaas van vijandigheid en vooroordelen tegenover wolven, terwijl ik eigenlijk verslag had moeten doen van de voorstellen voor onderzoek naar wolven in Nederland om hun gedrag beter te begrijpen (53, 54), welke maatregelen zouden zorgen voor een beter leven voor wolven als mensen hun gedrag zouden veranderen en hen ruimte zouden geven (54), en of de wisseling van minister bij LVVN ook een verandering in houding tegenover wolven had gebracht.
Wat dat laatste betreft lijkt dat niet het geval te zijn, aangezien Silvio Erkens een vergelijkbare angststrategie gebruikte als Boitani door te stellen dat de steun voor de wolf in Amsterdam zeer snel zou afnemen als er één zou opduiken in het Vondelpark, een openbaar stadspark in Amsterdam (55). Er werd gemeld dat hij wilde dat wolven weer bang zouden worden voor mensen (55), dat er sneller een Algemene Maatregel van Bestuur zou worden aangenomen — waarbij indien nodig de Tweede Kamer zou worden omzeild — om boeren in staat te stellen wolven actief te verjagen, en waarin een probleemwolf en een vergunningensysteem werden gedefinieerd om sneller in te grijpen wanneer er sprake is van een probleemwolf (56-58).
Erkens was ervan overtuigd dat het aantal wolvenroedels in Nederland veel lager zou moeten zijn dan de aantallen die werden genoemd in het rapport over de gunstige wolvenpopulatie in Nederland dat zijn voorganger Rummenie had laten opstellen en vervolgens had verworpen (zie hierboven en (59)). Het is niet verrassend dat Harold Zoet de bredere bevoegdheden die voor de provincies werden voorgesteld verwelkomde, omdat deze het mogelijk zouden maken om probleemwolven sneller af te schieten (60).
Ik had niet verwacht dat ik deze betreurenswaardige verhalen zou hebben moeten vertellen, dit treurige relaas van vijandigheid en vooroordelen tegenover wolven, terwijl ik eigenlijk verslag had moeten doen van de voorstellen voor onderzoek naar wolven in Nederland om hun gedrag beter te begrijpen (53, 54), welke maatregelen zouden zorgen voor een beter leven voor wolven als mensen hun gedrag zouden veranderen en hen ruimte zouden geven (54), en of de wisseling van minister bij LVVN ook een verandering in houding tegenover wolven had gebracht.
Het is juist deze definitie van een probleemwolf en een vergunningensysteem om sneller ingrijpen mogelijk te maken die de achtergrond vormt van het zeer recente nieuws dat Bram, de wolf die afgelopen december werd geëxecuteerd omdat hij als probleemwolf werd beschouwd (zie hierboven), illegaal blijkt te zijn gedood.
De provincie Utrecht maakte op 3 december vorig jaar bekend dat zij door de jager die een afschotvergunning had gekregen, was geïnformeerd dat wolf GW3237m, de code voor de wolf die informeel Bram werd genoemd, was gedood (61). Het advies om de landgoederen, bossen en natuurgebieden op de Utrechtse Heuvelrug tussen de wegen A12 en A28 te vermijden, zou van kracht blijven totdat de resultaten van de DNA-analyse bekend waren. Dit werd op 12 december 2025 door de provincie bevestigd (62). Er werd opgemerkt dat de door de provincie afgegeven afschotvergunning was vervallen met de verwijdering van wolf GW3237m uit de populatie, en dat de vergunninghouder overeenkomstig de geldende procedure aan de toezichthoudende instantie, de Regionale Uitvoeringsdienst, meldt dat de toegestane activiteit was uitgevoerd.
BIJ12, dat diensten verleent aan de twaalf provincies, vermeldde de dood van Bram als zijnde op 1 december 2025 — “Afschot na vergunning – Utrechtse Heuvelrug” (zoek in het overzicht van wolven die door voertuigen zijn aangereden of dood zijn aangetroffen in (63)). Het probleem met deze vermelding is dat er videobewijs was dat Bram na 22:00 uur op 1 december 2025 nog leefde, wat buiten de toegestane tijd voor het afschot viel: één uur vóór zonsopkomst tot één uur na zonsondergang — de zon ging onder om 16:30 uur op 1 december 2025 (64).
Enkele dagen later gaf de provincie Utrecht toe dat wolf GW3237m, bijgenaamd Bram, vorig jaar december uren later dan toegestaan volgens de afschotvergunning was doodgeschoten (65,66). Hiermee bevestigde de provincie een rapport van de Stichting Werkgroep Wolf Leusden en Animal Rights, dat was gebaseerd op documenten die zij hadden ingezien nadat zij verzoeken op grond van de Wet open overheid (Woo) hadden ingediend. De stichting en Animal Rights hadden verklaard dat de wolf op 1 december om 23:10 uur was doodgeschoten, hetgeen door de provincie werd bevestigd.
Als toezichthoudend orgaan namens de provincie had de Utrechtse Omgevingsdienst dit beoordeeld en vastgesteld dat het slechts om “een kleine overtreding” ging. De Stichting Werkgroep Wolf Leusden, samen met Animal Rights, zag dit niet zo en diende een verzoek in bij de Omgevingsdienst, waarin zij het provinciebestuur vroegen vast te stellen dat de uitvoering van het afschot in strijd was met de vergunningsvoorwaarden en om handhavend op te treden (67). Een van de redenen voor het handhavingsverzoek was dat het provinciebestuur had geweigerd het uitvoeringslogboek te verstrekken.
Wolven in Utrecht, had al op 3 december 2025 de beelden van wolf Bram die op 1 december 2025 ’s avonds om 22:24 uur op de camera stond en daar vragen over gesteld. Ze konden het belastende bewijsmateriaal bekijken dat naar voren kwam uit de vrijgegeven documenten en heeft zich nauwgezet beziggehouden met de implicaties ervan, de tekortkomingen van verschillende betrokken actoren en organisaties, de overtredingen van de wet, de gebrekkige documentatie en naleving van procedures, en het gebrek aan handhaving. Daarbij werd vooral gekeken naar wat lijkt op een doofpot door de Omgevingsdienst — als voorbeeld noemt men het ontbrekende logboek, een wettelijke documentatieverplichting (68).
Het punt voor Wolven in Utrecht is niet dat het slechts ging om het tijdstip waarop Bram stierf, maar dat het aantoont dat de voorwaarden van de vergunning werden genegeerd, waardoor het doden veranderde in een illegale daad die gelijkstaat aan stroperij, omdat de jager bewust na de toegestane tijd op pad ging. De vrees bestaat dat dit opnieuw bewijs is van de giftige cultuur binnen Utrecht met betrekking tot het wolvenbeleid, en dat dit kan leiden tot verdere criminaliteit door jagers die zichzelf onaantastbaar achten.
Als bewijs van deze giftige cultuur volgt hier het walgelijke bericht van Annemieke van Straaten (zie hierboven) als reactie op een van de nieuwsberichten dat Bram buiten de toegestane tijd was gedood (69):
“De schutter die wolf Bram in het donker heeft doodgeschoten verdient een standbeeld en een koninklijke onderscheiding, omdat hij een groot maatschappelijk probleem heeft opgelost! Niets meer en niets minder! De schutter verdient alle steun, ook van de provincie Utrecht!”
Als er één ding is dat deze betreurenswaardige verhalen mij vertellen, dan is het dat de volharding van niet-statelijke actoren cruciaal is om het falen van bestuur ter verantwoording te roepen. Wat betreft de manier waarop de giftige cultuur kan worden verminderd, moet ik terugverwijzen naar de aanbevelingen in het Ecojust-rapport (zie hierboven), die het waard zijn om gelezen te worden door iedereen in Europa waar wolven met vergelijkbare vijandigheid worden geconfronteerd.
Vooral die aanbevelingen gericht aan nationale overheden zijn belangrijk: dat zij de omvang van de vervolging van wolven erkennen en ernaar handelen, de capaciteit voor handhaving van natuurwetgeving in landelijke gebieden opnieuw opbouwen, erkennen dat het verzwakken van de bescherming van wolven het risico op vervolging vergroot, en een langetermijnvisie op landgebruik ontwikkelen waarin rekening wordt gehouden met het samenleven met wolven (zie pagina 103 in (45)).
Mark Fisher 29 juni 2026
Over Mark Fisher
Dit artikel is met toestemming van de auteur Mark Fisher iets aangepast en maakt deel uit van een serie opiniërende achtergrondartikelen. De artikelen gan dieper in op politieke ontwikkelingen rond de wolf en wat het echt betekent om samen te leven met wolven. Eerdere artikelen zijn onder meer:
- Wolven doden voor co-existentie
- Zorgt de wolf zelf voor angst, of is het de agressieve lobby van onwillige boeren en landgoederen
- Waarom en hoe moet je samenleven met wolven?
Het oorspronkelijke Engelse artikel is How politics, misinformation, and governance failures are driving wolf persecution in the Netherlands. Mark Fisher is de auteur van Self-willed Land. Hij is honorair lid van het Wildland Research Institute aan de Universiteit van Leeds. Als lid van de IUCN Commission for Ecosystem Management heeft Mark samen met anderen een Rewilding Task Force opgericht die, via brede participatie, de Guiding principles for rewilding heeft ontwikkeld en gepubliceerd. Naast zijn kritiek op de interpretatie van rewilding als natuurontwikkeling — Drifting from Rewilding — die is opgenomen in Rewilding Earth: Best of 2019, heeft Mark een zorgvuldig onderzocht historisch overzicht geschreven van het denken en werken rond rewilding. Dit is beschikbaar op zijn website.
Bronnen
(1) Nederland, Belgïe en Luxemburg gemengde EU-uitzondering wolvenbescherming, NOS Nieuws 13 februari 2026
(2) Wolven doden voor co-existentie, Zelfgekozen land 20 januari 2026
www.self-willed-land.org.uk/articles/killing_wolves.htm
(3) Minister Brouns wil maximumaantal wolven, “de rest moeten we weghalen, en doden als het niet anders kan”, HLN 28 augustus 2025
(4) Gedeputeerde Harold Zoet maakt zich ernstig zorgen over de wolf: ‘Het wordt een soortgelijk probleem als Groningen’, Bas van den Brink, AD.nl 30 december 2025
(5) Het recht op bestaan van een niet-menselijke soort, Zelfgekozen land juni 2025
www.self-willed-land.org.uk/articles/shoot_shovel_silence.htm
(6) Linnell, JDC en Boitani, L. (2025) Ontwikkeling van een methodologie voor het vaststellen van gunstige referentiewaarden voor grote carnivoren in Europa. Rapport aan de Europese Commissie in het kader van contract nr. 09.0201/2023/907799/SER/ENV.D.3 “Ondersteuning van co-existentie met grote carnivoren. Taak B.3 – Beoordeling van de instandhoudingsstatus van grote carnivoren”. IUCN/SSC Large Carnivore Initiative for Europe (LCIE) en Istituto di Ecologia Applicata (IEA)
https://lciepub.nina.no/pdf/639002817772101056_FRV%20REPORT%20FINAL.pdf
( 7 ) Ottburg, FGWA, Lammertsma, DR, Mergeay, J., Trouwborst, A., Jansman, HAH, & van Eupen, M. (2025). Gunstige referentiewaarden voor de wolf in Nederland: populatieomvang en verspreidingsgebied in overeenstemming met de Habitatrichtlijn. (Rapport / Wageningen Environmental Research; nr. 3487). Wageningen Environmental Research.
( 8 ) Ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur, Facebook 23 februari 2026
( 9 ) De wolveninquisitie – ‘Landelijke aanpak’, Dierenrechten 28 mei 2025
( 10 ) Geconstrueerd conflict: hoe selectieve narratieven dodelijk wolvenbeheer in Nederland normaliseren, Zelfstandig land februari 2026
www.self-willed-land.org.uk/articles/bram.htm
(1 1 ) Werkbezoek over Wolven in Italië, Provincie Gelderand 13 maart 2026
(1 2 ) Italiaanse ecoloog verdiept zich al 50 jaar in de wolf en kritisch Nederland. ‘Ze beseffen niet welk risico ze nemen’, Wouter Hoving, DVHN 27 maart 2026
(1 3 ) Drenthe wil binnen 24 uur lastige wolven aan kunnen pakken, Serge Vinkenvleugel, RTV Drenthe 23 maart 2026
https://www.rtvdrenthe.nl/nieuws/18317760/drenthe-wil-binnen-24-uur-lastige-wolven-aan-kunnen-pakken
(1 4 ) Persbericht: Betreffende het afschieten van een mannelijke wolf in Zuid-Tirol, lo non hop aura del lupo 12 augustus 2025
(1 5 ) Een lupo onschuldige e 50mila euro in fumo: cronaca di un abbattimento annunciato, Antonio Iannibell, ItalianWildfWolf 7 januari 2026
(1 6 ) Wolvensterfte in Italië: tussen 2019 en 2023 werden 1.639 dode wolven gevonden. IO NON HO PAURA DEL LUPO APS 27 november 2025
(1 7 ) Wolf (Canis lupus) Sterfte in Italië in de periode 2019-2023 door Io non ho paura del lupo APS 25 november 2025
(1 8 ) Weitere grausam hingerichtete Wölfe in Italien – Jetzt bis zu 21 Tote, Von Wolfsschutz 1. Mei 2026
(1 9 ) Ravaglia, D., Chapron, G. & Marucco, F. De houding van de media ten opzichte van wolven weerspiegelt herkolonisatiefasen, pieken in de predatie op vee en verkiezingscycli. Ambio (2026).
https://link.springer.com/article/10.1007/s13280-026-02408-9
( 20 ) Zoekactie vermiste man bij Epe stopgezet vanwege zwijnen en wolven in gebied, NU.nl 6 juni 2026
(2 1 ) Zoekactie naar vermiste man Veluwe stilgelegd om aanwezige wolven, De Dagelijkse Standaard 7 juni 2026
(2 2 ) Vermiste man (73) terecht: zoektocht op de Veluwe eerder gestopt vanwege wolven, GLD 7 juni 2026
(2 3 ) JonasMeyerSchrijft (@Dawi997040) X, 8 juni 2026
(2 4 ) André Flach (@ajflach) X, 9 juni 2026
(2 5 ) Antwoord op vragen van het lid Flach over de brandbrief van burgemeesters inzake de wolf, Nummer:2025D47367, 19 november 2025
https://zoek.officielebekendmakingen.nl/ah-tk-20252026-427.html
(2 6 ) Beantwoording Kamervragen over aanvullend onderzoek wolven, Zaak 2025Z20264, 8 december 2025
https://open.overheid.nl/documenten/79be4592-9d29-4346-b0a9-43c932f16278/file
(2 7 ) ‘Wolf gehouden zoekactie tegen’ blijkt anders te liggen: alleen speurhonden gingen terug, Joël Jansen, VRMG, 8-juni 2026
(2 8 ) SARNederland, Facebook 6 juni 2026
(2 9 ) SARNederland, Facebook 8 juni 2026
( 30 ) Geen wolf in cultuurlandschap, Facebook 19 juni 2026
(3 1 ) Leersum, Utrecht Aanval op vrouw 19-06-2026 07.45 uur, Geen Wolf
(3 2 ) Vrouw mogelijk gebeten door wolf bij Leersum, politie onderzoekt de zaak, NieuwRechts 26 juni 2026
(3 3 ) Platform Wolf en Nederland (@PlatformWeN) X 25 juni 2026
(3 4 ) Gewonde vrouw in bosgebied was geen slachtoffer van wolf, Maaike Kooistra, de Gelderlander 24 juni 2026
(3 5 ) Aangifte om wolvenaanvallen als verdienmodel, Animals Today, House of Animals 18 mei 2026
https://www.animalstoday.nl/aangifte-om-wolvenaanvallen-als-verdienmodel-video
(3 6 ) Wolven en vee hoeven geen probleem te zijn, maar voor dierenhouders is niets doen lucratiever dan investeren, Jean-Pierre Geelen, de Volksrant 22 mei 2006
(3 7 ) Verreweg de meeste schapen die door wolf zijn aangevallen waren slecht beschermd, Jan Dekker en Job van der Plicht, Nu.nl 4 april 2026
(3 8 ) Adviseur provincies: Stop met vergoeding voor doodgebeten schepen, Job van der Plicht, Nu.nl 1 mei 2024
https://www.nu.nl/wolf/6311059/adviseur-provincies-stop-met-vergoeding-voor-doodgebeten-schapen.html
(3 9 ) Wolfwerend hek toch nog niet verplicht om geld voor doodgebeten vee te krijgen, Job van der Plicht, NU.nl 27 mrt 2025
( 40 ) Wolvenplan 2025, Vereniging Interprovinciaal Overleg (IPO) april 2025
https://www.bij12.nl/wp-content/uploads/2025/04/Wolvenplan-2025.pdf
(4 1 ) Jean Rummenie, BoerBurgerBeweging
https://boerburgerbeweging.nl/kandidaten/jean-rummenie
(4 2 ) Ir. JF (Jean) Rummenie, PARLEMENT.com
https://www.parlement.com/biografie/ir-jf-jean-rummenie
(4 3 ) Otjes, S., & De Jonge, L. (2025). Nederland: Politieke ontwikkelingen en data in 2024: Een experimentele regering met radicaal-rechts. Political Data Yearbook, 64(1), 447-470
https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/2047-8852.70003
(4 4 ) Er ‘verdwijnen’ wolven in Nederland. Experts zien aanwijzingen voor stroperij, Jean-Pierre Geelen, de Volkskrant 28 januari 2025
(4 5 ) Verheij, PM & Louchouarn, NX (2026). Terug in het vizier: wolvenstroperij in Nederland. EcoJust, 23 juni 2026
(4 6 ) Lees hier onze reactie op het ‘zogenaamde rapport wolvenstroperij’, Geen wolf Media 24 juni 2026
(4 7 ) Boeren en jagers onder vuur om ‘stropen van talrijke wolven’: ‘Geen bewijs voor ongefundeerde verdachtemakingen, Edwin Rensen, De Telegraaf 23 juni 2026
(4 8 ) Wolvenauteur na rapport over stroperij: ‘Geen bewijs voor’, Tys Hallema, Nieuwe Oogst 25 juni 2026
https://www.nieuweoogst.nl/nieuws/2026/06/25/wolvenauteur-na-rapport-over-stroperij-geen-bewijs-voor
(4 9 ) Stichting Annemieke, Facebook 23 juni 2026
https://www.facebook.com/groups/170411843786379/posts/2549396215887918
(50) De Faunabescherming (@faunabeschermin) Twitter 28 december 2024
(51) Dwarsnieuws (2024, 15 oktober). De wolf in Utrecht, het echte verhaal! Slachtoffers, experts en politiek in gesprek. YouTube
(52) BBB-Statenlid Oude Luttikhuis riep Commissaris van de Koning op wet te overtreden bij afschot wolven en welpen, Wolven in Utrecht 6 maart 2025
(53) Wolf in beweging: eerste ‘GPS-wolf’ legt in enkele maanden meer dan 2500 km af, WUR 8 januari 2026
https://www.wur.nl/nl/nieuws/wolf-beweging-eerste-gps-wolf-legt-enkele-maanden-meer-dan-2500-km-af
(54) Buitenissig en geldslurpend zenderfeest van Zoogdiervereniging kan kleine, kwetsbare roedel fataal worden! Wolven in Utrecht 11 maart 2006
(55) Staatssecretaris Erkens: ‘Als de wolf in het Vondelpark had gezeten zou draagvlak enorm snel afnemen’, Elodie Verweij, ED 24 april 2026
(56) Kabinet verruimt regels: wolf binnenkort verjagen met licht en geluid, Johan Oppewal, Boerderij 24 april 2026
https://www.boerderij.nl/kabinet-verruimt-regels-wolf-binnenkort-verjagen-met-licht-en-geluid
(57) Staatssecretaris Erkens wil Kamer passeren als wolvenwet niet snel wordt behandeld: ‘Niets doen is geen optie meer’, Mike Muller De Telegraaf 24 juni 2026
(58) Natuurbeleid, Omgevingsrecht, Brief van de staatssecretaris van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal, Den Haag, 24 april 2026
https://www.tweedekamer.nl/downloads/document?id=2026D20154
(59) LVVN-staatssecretaris Erkens: ‘Onwenselijk als AMvB wolf niet vóór zomer geregeld is’, Theo Brummelaar, Boerderij 4 juni 2026
(60) Provincies krijgen ruimere macht: wolf die gevaarlijk vormt kan eerder de kogel krijgen, De Telegraaf 24 april 2026
(61) Wolf gedood op Utrechtse Heuvelrug, Provincie Utrecht 3 december 2025
https://www.provincie-utrecht.nl/actueel/nieuws/wolf-gedood-op-utrechtse-heuvelrug
(62) DNA bevestigd dood probleemwolf: mijdadvies ingetrokken, Provincie Utrecht 12 december 2025
(63) Overzicht met aangereden of dood aangetroffen wolven, Dode wolven, BIJ12
(64) 5 mysteries: Wolf Bram na zijn dood op wildcamera, wie is wolf Sam en vreemd volk, Wolven in Utrecht 3 april 2026
(65) Provincie Utrecht ging de fout in bij doden wolf Bram, RTL Nieuws 26 juni 2026
https://www.rtl.nl/nieuws/binnenland/artikel/5621277/wolf-bram-provincie-utrecht-fout
(66) Probleemwolf Bram in het donker doodgeschoten, en dat mocht niet, Joost Danvers, RTV Utrecht 26 juen 2026
(67) Werkgroep Wolf Leusden en Animal Rights vragen handhaving: wolf Bram ruïne vijf uur buiten vergunngstijd doodgeschoten, Stichting Werkgroep Wolf Leusden 25 juni 2025
https://www.werkgroepwolfleusden.nl
(68) EXPLOSIEF: Wolf Bram ook gestroopt, overheid kijkt weg – jagers zwaar in verplaatsing en logboek en welp zijn ‘zoek’! Wolven in Utrecht 26 juni 2026
(69) Annemieke van Straaten / Stichting Annemieke (@AvanStraaten) X 26 juni 2026
Meer artikelen van Mark Fisher:
