In meerdere publieke lezingen, interviews en beleidsrollen heeft Luigi Boitani een zeer invloedrijk maar steeds meer verouderd kader voor wolvenbeheer in Europa naar voren gebracht. Zijn definitie van ‘co-existentie’ — inmiddels verankerd in richtsnoeren voor de Europese Commissie, de Conventie van Bern en de Large Carnivore Initiative for Europe (LCIE) — normaliseert dodelijke controle als een onvermijdelijk en zelfs wenselijk onderdeel van wolvenbescherming. Gezien zijn gelijktijdige leiderschapsrollen binnen LCIE en de Expertgroep Grote Carnivoren van de Conventie van Bern, dragen Boitani’s opvattingen een onevenredig groot gewicht bij het vormgeven van Europees beleid. Dit maakt kritische toetsing niet alleen gepast maar noodzakelijk.

Door Mark Fisher | Foto bij artikel – copyright Ramon van Bentum

Ik schreef eerder over de alarmbellen die afgingen rond een rapport aan de Europese Commissie over het vaststellen van Gunstige Referentiewaarden voor het behoud van grote carnivoren (1). De verlaging van de beschermingsstatus van de wolf onder de Habitatrichtlijn maakte het bepalen van een zekere grens aan populatiecontrole van een beschermde soort des te belangrijker, nu die controle onder een lagere beschermingsstatus kon worden geactiveerd.

Het rapport had elke serieuze poging om een methode te identificeren om ecologische effectiviteit te beoordelen als parameter van gunstige staat van instandhouding van tafel geveegd met de afwijzing dat een groot carnivoor, zoals de wolf, geen natuurlijk wild bestaan zou kunnen hebben in een aangepast landschap.

De overheersende indruk was dat het rapport de EU-lidstaten te veel speelruimte gaf om zelf te oordelen over wat zij bijdroegen aan de verschillende wolvensubpopulaties in Europa. Mijn zorg was dat dit betekende dat lidstaten individueel konden bepalen dat zij alle parameters van een Gunstige Referentiewaarde hadden bereikt door zelf te kiezen welke bijdrage zij leverden, en dit vervolgens te gebruiken als rechtvaardiging voor populatiecontrole binnen hun eigen nationale grenzen.

Ik waarschuwde dat dit een ernstige tekortkoming van de Habitatrichtlijn blootlegde, omdat deze geen rekening houdt met het belang van verspreidings- en bewegings­ecologie van een wijdverspreide soort zoals de wolf, en hoe dit de staat van instandhouding beïnvloedt, doordat zij de ruimtelijke realiteit van grensoverschrijdende wolvensubpopulaties niet erkent. Een bindende richtlijn moet daarom een scheidsrechterlijk orgaan hebben dat de juistheid van claims van lidstaten beoordeelt, anders is het geen richtlijn die op supranationaal niveau werkbaar is.

”Beslissingen over wolven in Europa zijn diep politiek: dodelijke controle wordt steeds vaker voorgesteld als oplossing door populistische centrum-rechtse politici, waarbij wolven door populistische partijen worden gebruikt om de kloof tussen platteland en stad te symboliseren, met discoursen die draaien om angst en emotie”

Minder wolven in Nederland vereist grotere aantallen in andere landen

Dat dit nu als probleem aan het licht komt, blijkt uit een recent rapport dat beoogde een Gunstige Referentiewaarde vast te stellen voor de potentiële wolvenpopulatie in Nederland, met gebruikmaking van de aanpak die is weerspiegeld in de richtsnoeren uit dat rampzalige rapport aan de Europese Commissie.

De bedoeling was ecologische en juridische referentiewaarden te bieden voor de wolvenpopulatie in Nederland op basis van voorspellingen van draagkracht en uiteindelijke kolonisatie (2). Het steunde op een studie die voor Nederland een populatieomvang had bepaald tussen 23 en 56 wolvenroedels, gebaseerd op habitatgeschiktheid, het potentiële aantal beschikbare territoria op basis van het groottebereik van wolventerritoria, en afhankelijk van de uiteindelijke verspreiding van wolven (3).

Het rapport gaf aan dat deze wolven zouden bijdragen aan de omvang van de Centraal-Europese subpopulatie waaruit de stichtende populatie in Nederland grotendeels was voortgekomen — waaronder Duitsland en Polen. Het hogere uiteinde van de bandbreedte (rond 50 roedels) werd noodzakelijk geacht om een levensvatbare, langdurige wolvenpopulatie binnen Nederland te behouden en inteelt te voorkomen, zolang er een voortdurende grensoverschrijdende interactie met de subpopulatie was — geïsoleerd op zichzelf zou dat populatieniveau in Nederland ecologisch onvoldoende zijn.

Vervolgens werd opgemerkt dat de bandbreedte van de wolvenpopulatie in Nederland besproken zou moeten worden met de buurlanden binnen de Centraal-Europese wolvenpopulatie, omdat de “keuze om minder dieren in Nederland te hebben grotere aantallen in andere landen zou vereisen”.

Het rapport adviseerde ook dat de Nederlandse wolvenpopulatie zou worden opgenomen in de Continentale Regio voor rapportage onder artikel 17 van de Habitatrichtlijn, hoewel in het rapport wordt erkend dat Nederland in de Atlantische Regio ligt. De reden was dat de Atlantische regio wolven in Spanje en Portugal bevat die niet verbonden zijn met de Nederlandse populatie, terwijl Nederlandse wolven verbonden waren met de Centraal-Europese subpopulatie in Duitsland, die in de Continentale Regio ligt.

Dit klopt niet volledig, aangezien Duitsland gebieden heeft in de Atlantische, Continentale en Alpiene biogeografische regio’s (4). Hoewel veel wolven in Duitsland zich in de Continentale regio bevinden, zijn aanzienlijke aantallen ook in de Atlantische regio aanwezig en daarmee aaneengesloten met de Nederlandse populatie (vergelijk de kaart van biogeografische regio’s in (4) met de verspreiding van wolven in Duitsland in (5)). Dit had in het rapport moeten worden opgemerkt.

Het plaatsen van de rapportage van Nederlandse wolven in de Continentale regio zou derhalve onjuiste rapportage zijn, en legt daarmee ook bloot dat de biogeografische basis van de Habitatrichtlijn onzinnig is. De ruimtelijke realiteit van grensoverschrijdende wolvensubpopulaties komt niet overeen met de negen biogeografische regio’s waarover de Gunstige Staat van Instandhouding onder artikel 17 van de Habitatrichtlijn wordt gerapporteerd (6). Dat zou ook niet zo zijn, aangezien de biogeografische regio’s vergelijkbare klimaatgeografieën combineren die niet noodzakelijkerwijs aaneengesloten zijn, zodat er geen verbonden landschap is waarlangs een wolf zich kan verspreiden, zoals hierboven beschreven.

De EU-richtsnoeren inzake concepten en definities voor artikel-17-rapportage 2019–2024 staan toe dat gezamenlijke beoordelingen tussen twee of meer lidstaten primair moeten plaatsvinden in gevallen waarin er een zekere mate van samenwerking en gemeenschappelijk begrip is van de beheerbehoeften en benaderingen voor die soort (bijv. grote carnivoorpopulaties) (7). Er wordt ook gesteld dat er gevallen kunnen zijn waarin het biologisch relevant is om populaties in andere naburige niet-EU-landen in beschouwing te nemen. Ik zie momenteel weinig bewijs van grensoverschrijdende samenwerking.

Het aantal wolven in Nederland wordt gemonitord door BIJ12, een interprovinciaal agentschap dat periodieke voortgangsrapportages uitgeeft. Het rapport over de Gunstige Referentiewaarde merkte ten tijde van publicatie in september 2025 op dat er 11 wolvenroedels in Nederland waren geïdentificeerd met een geschat totaal van >100 wolven, waaronder twee solitaire gevestigde volwassen dieren en 8-12 zwervende wolven (2). Dit was gebaseerd op de voortgangsrapportage voor de periode februari tot mei 2024, die, terwijl werd uitgelegd dat het exacte aantal in Nederland levende wolven niet kon worden vastgesteld, een schatting gaf van 104-124 wolven (8).

Er was echter een latere voortgangsrapportage beschikbaar voor de periode februari tot mei 2025, gepubliceerd rond dezelfde tijd als het rapport over de Gunstige Referentiewaarde, waarin werd aangegeven dat er in mei van vorig jaar 13-14 roedels waren, met twee niet-gebonden solitaire wolven (9). Minstens 45 wolvenwelpen waren vastgelegd op cameravallen, en twee nieuwe territoria waren vastgesteld in de provincie Drenthe, waarmee het nationale totaal op 15-16 kwam.

Het was deze laatste voortgangsrapportage die anderen tot de conclusie bracht dat, hoewel er steeds meer wolven in Nederland waren, het rapport over de Gunstige Referentiewaarde aangaf dat er nog steeds te weinig waren om een juridische rechtvaardiging te hebben voor het doden van wolven — “Daarvoor zouden er tussen de 23 en 56 roedels in Nederland moeten zijn. Momenteel zijn er slechts 13” (10) en “Voor Nederland betekent dit dat zolang de populatie niet rond de vijftig roedels komt, beheer door jagers buiten de orde lijkt” (11).

Zoals het is, werd het rapport over de Gunstige Referentiewaarde bekritiseerd in een brief aan de voorzitter van de Tweede Kamer door Jean Rummenie, de staatssecretaris van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur die het rapport had laten opstellen (12). Rummenie klaagde dat het onderzoek een ecologisch-technisch antwoord gaf, maar geen rekening hield met de specifieke situatie van een klein en dichtbevolkt land als Nederland —

“De sociale en economische mogelijkheden en kansen die in Nederland zo’n belangrijke rol spelen zijn niet bekeken”.

Hij zei dat het rapport voor hem onbruikbaar was — “Ecologie biedt slechts één perspectief; voor een compleet beeld zijn de visies vanuit andere relevante perspectieven essentieel”. Hij schreef dat het van “het grootste belang is dat grondig onderzoek wordt gedaan naar het aantal roedels dat Nederland kan bijdragen aan de Centraal-Europese wolvenpopulatie”, en rechtvaardigde dit door te stellen dat “Nederland een van de dichtstbevolkte landen ter wereld is. De natuur in Nederland ligt ook vaak ingeklemd tussen dorpen, steden en agrarische bedrijven. Ik maak me ernstig zorgen over de aanwezigheid van wolven in Nederland. De veiligheid en het welzijn van mensen en dieren staan voor mij altijd voorop”.

Vervolgens verklaarde hij dat hij een aanvullend onderzoek liet uitvoeren door een andere internationale deskundigengroep “om in dit nieuwe onderzoek de specifieke situatie voor Nederland als klein en dichtbevolkt land mee te nemen en daarom expliciet andere relevante perspectieven zoals sociaal-economische overwegingen en fysieke veiligheid op te nemen”.

Rummenie is schaamteloos

Zich bewust van Rummenie’s kritiek hadden ambtenaren van zijn ministerie hem vóór publicatie van het rapport geschreven dat Wageningen University & Research (WUR) precies leverde wat was afgesproken — “U verwachtte dat de specifieke situatie in een klein, dichtbevolkt land zou worden meegenomen… Dat was niet de onderzoeksopdracht en is daarom niet in het rapport opgenomen. Het rapport is een ecologische, technische analyse” (13).

De universiteit werd geciteerd als zeggende dat Rummenie “het publiek misleidde door te suggereren dat WUR zijn opdracht niet correct had uitgevoerd. Hij weet heel goed welk mandaat hij gaf” (14). Verder was de beschuldiging dat sociale en sociaaleconomische gevolgen niet waren onderzocht niet alleen onjuist maar misleidend — “De feiten zijn kristalhelder: staat van instandhouding is een ecologisch concept, en wij hebben precies gedaan wat ons was gevraagd. Het feit dat de conclusies de staatssecretaris niet bevallen, maakt ze niet minder waar”.

Vervolgens weerlegde WUR Rummenie rechtstreeks in een aankondiging over de publicatie van het rapport waarin werd gesteld dat het “onderzoek in opdracht van het ministerie van LVVN is uitgevoerd, dat de reikwijdte expliciet beperkte tot het ecologische en juridische kader voor wolven in Nederland” (15).

Het rapport zelf zei dat het geen nadere toelichting gaf over wat de referentiewaarde in sociale en economische termen in de Nederlandse context zou kunnen betekenen. Het maakte het punt dat hoewel economische en culturele factoren en andere lokale omstandigheden waarnaar wordt verwezen in artikel 2, lid 3, van de Habitatrichtlijn een rol kunnen spelen bij de vraag of het populatieniveau voor het bereiken van een gunstige staat van instandhouding in de lidstaat wordt gehaald — alleen in die zin dat zij de langetermijnverspreiding en -abundantie van populaties binnen het grondgebied kunnen beïnvloeden — zij geen rol mogen spelen bij het bepalen waar dat populatieniveau ligt (6).

Dat wordt bepaald door de ecologische vereisten vastgelegd in artikel 1, onder i), dat vereist dat de soort zich op lange termijn handhaaft als een levensvatbaar onderdeel van haar natuurlijke habitats; dat het natuurlijke verspreidingsgebied van de soort niet wordt verkleind en naar verwachting ook niet zal worden verkleind in de voorzienbare toekomst; en dat er een voldoende groot habitat is en waarschijnlijk zal blijven om de populaties op lange termijn in stand te houden.

Dit is in overeenstemming met de uitspraak van vorig jaar van het Hof van Justitie van de Europese Unie betreffende de staat van instandhouding van wolven onder het lagere beschermingsregime, die ook bevestigde dat grensoverschrijdende uitwisseling met naburige populaties kleinere staten in staat kan stellen een Gunstige Staat van Instandhouding te bereiken, zelfs zonder zelf een populatie te herbergen die groot genoeg is voor volledige levensvatbaarheid (16).

Een krantenbericht begin januari sprak verbazing uit dat Rummenie überhaupt een groep ecologen had gevraagd een wetenschappelijk rapport op te stellen, gezien zijn band met een politieke partij die de BoerBurgerBeweging (BBB) vertegenwoordigt, een agrarische, rechts-populistische partij in Nederland (17,18). De krant vroeg zich sceptisch af of Rummenie van plan was het onderzoek te herhalen totdat hij tevreden was met de uitkomst — “Hij zou de onderzoeksopdracht natuurlijk kunnen aanpassen met de bepaling dat geen enkel verdwaald schaap ooit zou worden aangevallen, of dat geen enkele wandelaar ooit een wolf, wolvensporen of wolvenuitwerpselen zou tegenkomen. Dan zou de uitkomst vooraf bekend zijn: nul wolven” (17).

Ik ben hier zo lang bij stil blijven staan omdat het belang van deze observaties is dat zelfs vóór de verlaging van de bescherming van wolven een gedeputeerde van de provincie Drenthe pleitte voor het wolfvrij maken van de provincie (19). De bewering was dat de regelgeving geen adequate actie toestond tegen de komst van wolven. Vervolgens ontwikkelde de provincie Drenthe een actieplan voor de omgang met de wolf waarin werd erkend dat een wolfvrije regio juridisch nog niet haalbaar was (20). Dat weerhield het bestuur er echter niet van zijn doel van een wolfvrije staat te herbevestigen en bij de Europese Commissie te lobbyen voor verlaging van de bescherming van de wolf.

Brede aanpassingen van geografische verspreiding

Het is onmogelijk het vooroordeel tegen wolven in Nederland te ontkennen wanneer het bewijs is dat 22 wolven tussen 2015 en eind april 2023 zijn verdwenen, ongeveer een kwart van de bekende wolven op basis van hun DNA-signaturen (21).

Het is ook duidelijk dat groepen particuliere landeigenaren in Nederland al jaren actief lobbyden voor verlaging van de strikt beschermde status van de wolf, evenals voor het idee dat het afschieten van wolven noodzakelijk was voor acceptatie van wolven (22).

De opdrachtverlening voor het rapport over de Gunstige Referentiewaarde was een gevolg van die verlaging van de bescherming van de wolf, wolvenhaters zoals Rummenie die meegingen in de bewering van de Europese Commissie dat dit “extra flexibiliteit aan de lidstaten zou geven bij het beheren van hun lokale wolvenpopulaties, zodat zij maatregelen kunnen nemen die goed zijn afgestemd op regionale omstandigheden”, waarbij Commissievoorzitter Ursula von der Leyen eraan toevoegde dat het ging om een “wijziging van EU-wetgeving die lokale autoriteiten zal helpen om wolvenpopulaties actief te beheren terwijl zowel biodiversiteit als onze plattelands­levensonderhoud worden beschermd” (23).

Het zal de wolvenhaters waarschijnlijk zijn ontgaan dat deze “extra flexibiliteit”, deze “hulp… om actief te beheren”, nog steeds onderworpen was aan de vereiste dat lidstaten “verplicht zijn ervoor te zorgen dat de gunstige staat van instandhouding wordt bereikt en gehandhaafd voor de populaties in hun biogeografische regio’s” (24). In het geval van Nederland liet het rapport over de Gunstige Referentiewaarde zien dat dit nog niet was bereikt, en dit zal waarschijnlijk ook in veel andere EU-lidstaten het geval zijn (1).

Niettemin schreven dezelfde twee wolvendeskundigen — Boitani en Linnell — die het rampzalige adviesrapport over Gunstige Referentiewaarden voor de Europese Commissie hadden geschreven, behulpzaam een rapport namens de Large Carnivore Initiative for Europe over beste praktijken voor het beheer van beschermde grote carnivoorsoorten in Europa, en presenteerden dit tijdens een bijeenkomst in juni van de Groep van Deskundigen voor Grote Carnivoren (25).

Deze groep was opnieuw gelanceerd na de 44e vergadering van het Permanent Comité van de Conventie van Bern, waar de bescherming van de wolf onder de conventie was verlaagd (26). Het deel over dodelijke controle en jacht als beheerpraktijken stelde dat zelfs bij de beste toepassing van niet-dodelijke beschermingsmaatregelen, het behoud van grote carnivoren onvermijdelijk een zekere toepassing van dodelijke maatregelen zal vereisen, van “individuele verwijdering tot de jaarlijkse verwijdering van aanzienlijke (tot 30-40%) delen van de populatie per jaar in een genormaliseerd jachtsysteem” (27).

Ik wil erop wijzen dat een veelgehoord excuus voor het afschieten van wolven is dat dit predatie op vee zou verminderen, maar herhaaldelijk is aangetoond dat dit niet waar is, zoals twee recente studies laten zien (28,29). Deze “verwijdering van aanzienlijke delen” gaat echter veel verder dan het verminderen van veepredatie — het is de doelbewuste vervolging van een wilde soort om haar populatie te beperken.

In essentie zwelgt het rapport in details om het doden van wolven te legitimeren, zoals blijkt uit de checklist in tabel 2 en de voetnoten daarbij, die herhaaldelijk het woord “oogsten” gebruiken

De richtsnoeren voor beste praktijken gaan uitvoerig in op de rol van jacht en stellen dat deze “dient om recreatieve of trofeejachtmogelijkheden te bieden en kan worden gebruikt om de populatiedichtheid te stabiliseren of aan te passen en brede aanpassingen aan de geografische verspreiding te maken”. Het rapport maakt geen onderscheid tussen dodelijke controle, gedefinieerd als een instrument voor conflictreactie/-reductie, waarbij efficiëntie en menselijkheid de belangrijkste overwegingen zijn, en jacht die zou voldoen aan de gebruikelijke ethiek van ‘fair chase’ en menselijkheid — de wolf is in beide gevallen dood. In essentie zwelgt het rapport in details om het doden van wolven te legitimeren, zoals blijkt uit de checklist in tabel 2 en de voetnoten daarbij, die herhaaldelijk het woord “oogsten” gebruiken (27).

Er werd verwacht dat dit rapport tijdens de volgende vergadering van het Permanent Comité zou worden aangenomen nadat de door de expertgroep voorgestelde laatste herzieningen waren aangebracht. Ik zie niet dat mijn zorgen in het definitieve concept zijn weggenomen (30), maar het werd “onderschreven” door het Permanent Comité van de Conventie van Bern tijdens zijn 45e vergadering in december vorig jaar, aangezien het “verdere discussie kan inspireren over een holistische manier om om te gaan met de gevoelige kwestie van duurzaam beheer van grote carnivoren, in het bijzonder van bruine beer- en grijze wolfpopulaties, en overweging van het document door alle Partijen en andere relevante belanghebbenden aanmoedigt” (zie punt 5.2 in (31)).

De Large Carnivore Initiative for Europe beschreef deze onderschrijving als een “mijlpaal voor wetenschappelijk onderbouwd beheer van grote carnivoren in Europa”, waarop ik reageerde: “Dit heeft niets met wetenschap te maken… het rapport zwelgt in details om het doden van wolven te legitimeren” (32).

Het zal u waarschijnlijk niet verbazen dat het rapport tijdens de bespreking van de aanhoudende klacht over het afschotbeleid van Zwitserland tijdens de 45e vergadering van het Permanent Comité van de Conventie van Bern opnieuw aan de Zwitserse regering werd aanbevolen, waarbij de status van de klacht werd verlaagd (zie p. 23 in (31)).

Evenzo werd het aanbevolen aan de Noorse regering toen de aanhoudende klacht over haar afschotbeleid eveneens werd besproken, maar men oordeelde dat Noorwegen nog steeds in strijd was met de Conventie van Bern en drong erop aan de wolvenpopulatie, die momenteel in Noorwegen als “ernstig bedreigd” staat vermeld, te laten herstellen tot een bevredigend instandhoudingsniveau, evenals “het afschaffen van strikte zonering waarbij de wolf wordt uitgesloten van 95% van het nationale grondgebied” (zie p. 23 in (31)).

Noorwegen werd ook aangespoord “de praktijk van vergunningjacht op wolven voor populatiecontrole te heroverwegen als belangrijkste maatregel voor conflictreductie; gecombineerd met stroperij houdt deze benadering de populatie op de rand van uitsterven en schendt zij daarmee de kern van de Conventie van Bern”.

Het maken van “brede aanpassingen aan de geografische verspreiding” is precies wat het bestuur van de provincie Drenthe wilde met het creëren van een wolfvrije regio. Het moet echter nog worden vastgesteld of dit juridisch mogelijk is, nu de bescherming van de wolf is verlaagd, zelfs als een gunstige staat van instandhouding zou kunnen worden bepleit.

Onder strikte bescherming was het zeker zo dat wolfvrije gebieden niet mogelijk waren (33). Bovendien is het nog steeds een vereiste op grond van plaatsing in bijlage II van de Habitatrichtlijn dat lidstaten speciale beschermingszones voor wolven aanwijzen (6). De beslissing om deze aan te wijzen is uitsluitend gebaseerd op ecologische criteria, niet op sociaal-economische of politieke overwegingen; de wolven geven feitelijk zelf aan waar deze worden aangewezen door hun vestiging en voortplanting.

Het creëren van “wolfvrije zones” is daarom onverenigbaar met de verplichtingen om beschermde ruimte voor wolven te hebben. Nederland had geen speciale beschermingszones voor wolven (34), maar De Faunabescherming, een Nederlandse NGO, spande afgelopen augustus een rechtszaak aan tegen Rummenie, omdat hij het oneigenlijke excuus had gebruikt dat beschermde gebieden pas na tien jaar aanwezigheid van wolven zouden worden aangewezen (35). De Faunabescherming kreeg gelijk en Rummenie werd verplicht de Veluwe aan te wijzen als beschermd Natura 2000-gebied voor de wolf. De voorzitter van De Faunabescherming werd geciteerd met de woorden: “Dit is een zeer belangrijke uitspraak, omdat het ons in staat stelt vergelijkbare verzoeken voor andere gebieden in te dienen”. Laten we hopen dat een gebied in de provincie Drenthe, die momenteel drie wolventerritoria heeft (9), een van die verzoeken is.

”Opgemerkt moet worden dat Boitani tijdens de bijeenkomst in juni werd gekozen tot voorzitter van de Expertgroep van de Conventie van Bern (25). Hij lijkt daarmee een monopolie te hebben op alles wat met wolven in Europa te maken heeft, aangezien hij ook voorzitter is van de LCIE”

Het bagatelliseren van de ecologische rol van wolven

Het is diep ontmoedigend om te zien hoe wolvenhaat wordt gevoed door richtsnoeren zoals die van Boitani en de Large Carnivore Initiative for Europe (LCIE). Opgemerkt moet worden dat Boitani tijdens de bijeenkomst in juni werd gekozen tot voorzitter van de Expertgroep van de Conventie van Bern (25). Hij lijkt daarmee een monopolie te hebben op alles wat met wolven in Europa te maken heeft, aangezien hij ook voorzitter is van de LCIE, een specialistische groep van de IUCN Species Survival Commission (36), die kennelijk een monopolie heeft op het produceren van richtsnoeren voor zowel de Europese Commissie als de Conventie van Bern — hij heeft zelf gezegd dat hij geniet van “een goede en bevoorrechte relatie met de Europese Commissie wat betreft het leveren van technische gegevens, technische informatie, welke ondersteuning ook nodig is om een beheerplan in Europa uit te voeren” (37).

”Gezien dit alles lijkt er een blindheid te bestaan voor de onderdrukkende institutionele invloed die hij heeft bij het normaliseren van doden”

Boitani was bovendien de enige auteur van de Europese beoordeling van de wolf op de IUCN-Rode Lijst van Bedreigde Soorten (38). Gezien dit alles lijkt er een blindheid te bestaan voor de onderdrukkende institutionele invloed die hij heeft bij het normaliseren van doden. Ik heb dit eerder kort aangestipt (1), maar ik schrijf nu om het bloot te leggen, op basis van een samenvatting van Boitani’s publieke standpunten over wolven, co-existentie en beheer. Het is huiveringwekkend.

Boitani bagatelliseert de ecologische rol die wolven spelen door te stellen dat “er veel gebieden in de wereld zijn waar wolven nooit hebben bestaan en waar je toch prachtige ecosystemen hebt… Grote delen van Europa zijn al een paar eeuwen zonder wolven. Ze zijn ecologisch niet ingestort” (37). Hij zegt dat wolven in Europa “zelden van significante ecologische waarde zijn” (39).

Hij minimaliseert de rol die wolven hebben gespeeld in Yellowstone National Park door te stellen dat wolven niet “zo essentieel waren om het ecosysteem in goede conditie te houden” en beweert dat het “jagers waren die de Elks doodden en verplaatsten en het aantal Elks verminderden. Dus het was niet de wolf die het werk deed, maar de jagers” (37).

Boitani baseerde dit uitsluitend op het lezen van een boekhoofdstuk waartoe ik geen toegang heb (40), maar waarvan ik vermoed dat het verwijst naar een artikel uit 2005 dat achter een betaalmuur zit (41). Dat artikel verwijst naar late-seizoenjachten op Elks in Montana die, naast algemene jachtseizoenen in Montana en Wyoming, werden verondersteld de belangrijkste oorzaak te zijn van de daling van de noordelijke Yellowstone-Elkkudde van ~17.000 naar ~8.000 tussen 1995-2004 — wolven werden in 1995 opnieuw geïntroduceerd in Yellowstone NP. Aangezien het eindeloos wordt betwist of vermindering van Elkbegrazing toe te schrijven aan afnames in Elkpopulaties voldoende is geweest om de onderdrukking van wilgengroei in Yellowstone te voorkomen (42), lijkt het erop dat Boitani zou moeten concluderen dat noch de wolven noch de jagers van “significante ecologische waarde” zijn.

Boitani zegt dat het VK ecologisch levensvatbaar is, ook al heeft het geen wolven — “Het is een mooi landschap. Je hebt veel roofdieren. Je kunt niet zeggen dat het VK ecologisch afgeschreven is. Dus je hebt geen wolven nodig” (37). Hij gelooft dat de motivatie om wolven te willen hebben is “omdat je ze leuk vindt en ervan houdt. Dus de ethische reden om wolven terug te hebben is, naar mijn mening, veel, veel sterker dan een ecologische reden”.

Dit is een diepgaande versmalling van het doel van natuurbescherming. Boitani suggereerde dat zodra wolven in Schotland zouden worden uitgezet, ze al snel in de buitenwijken van Londen zouden verschijnen — “dan wil ik de Britse publieke opinie zien discussiëren over het afschieten van wolven. Dat zou een nachtmerrie zijn. Het zou een prachtig experiment in sociologie en psychologie zijn, maar biologisch gezien zou het triviaal zijn”.

Hij vond niet dat wolven in het VK zouden moeten worden uitgezet, en toen de interviewer vroeg waarom niet, antwoordde hij: “Omdat je er dan veel van moet doden”. Gevraagd waarom dat zou moeten gebeuren in plaats van ze te laten leven, gebruikte hij bangmakerij — “Omdat de populatie zou toenemen, en je wilt geen wolven in Hyde Park… als je veel wolven hebt in een sterk verstedelijkt gebied, zou ik niet uitsluiten dat op een dag een wolf zou proberen een kind te proeven, bijvoorbeeld. En dat risico wil je niet nemen”. Hij gebruikte een vergelijkbare angstretoriek tijdens een lezing in Foligno in Italië — “Hoeveel meer wolven willen we hebben? Waar willen we ze? Op het plein in het centrum van Foligno?” (43). Deze bangmakerij vermengt speculatief risico met fatalisme over de publieke opinie.

”Boitani herkadert dodelijke controle van een laatste redmiddel tot een standaardinstrument, waarmee hij politieke druk legitimeert om bescherming te verzwakken”

Compromis omvat het doden van wolven

In zijn lezingen herhaalt Boitani één centrale these: dat co-existentie met wolven een compromis vereist, en dat een compromis noodzakelijkerwijs het doden van wolven omvat. Hij herkadert dodelijke controle van een laatste redmiddel tot een standaardinstrument, waarmee hij politieke druk legitimeert om bescherming te verzwakken — “Het woord co-existentie betekent compromis. Compromis betekent dat beide partijen iets opgeven. En beide partijen zijn in dit geval mensen die moeten leren een beetje conflict en schade te tolereren. En wolven zullen enige afschot, enig doden moeten accepteren. Sommige dieren zullen moeten worden verwijderd. En dit zou geen taboe moeten zijn” (37).

Het is niet lichtzinnig om op te merken dat wolven geen stem hebben in dit compromis waarbij hun leven verloren gaat. Boitani vervolgde: “Co-existentie betekent dat als je de wolf in het VK loslaat en morgenochtend een wolf erin slaagt Hyde Park binnen te komen, je hem gewoon doodt, of verwijdert, hoe je het ook wilt noemen, maar je moet dat doen, en als je dit compromis hebt en het door alle partijen wordt aanvaard, dan kunnen we overal wolven hebben” (37). Hierop zei de interviewer: “Dat is nogal moeilijk te bevatten. Om wolven te hebben moeten we wolven doden?” waarop Boitani antwoordde: “Ja” (37). In deze context had Boitani tijdens een eerdere lezing in Foligno gezegd: “Gecontroleerde jacht, waarom niet?… jacht is een van de instrumenten die we altijd hebben gebruikt om onze co-existentie met wilde zwijnen, met herten enzovoort te beheren… Co-existentie betekent compromis. Wat we allemaal elke dag thuis doen is samenleven met onze partner via vele compromissen, waarom niet? En hoe ver kan dit compromis gaan? Hoeveel meer wolven willen we hebben? Waar willen we ze?” (43).

Het leek vreemd dat Boitani het beheer van wilde zwijnen en herten aanhaalde, terwijl een recente studie naar het dieet van wolven uit Polen aantoonde dat reeën (~60%) en wilde zwijnen (~20%) het grootste deel van de biomassa in het wolvendieet uitmaakten (44). Deze studie bevestigde opnieuw dat de bijdrage van vee laag was in een gebied met een hoge beschikbaarheid van vrij rondlopend rundvee en paarden. Aangezien herten en wilde zwijnen prooien van wolven zijn, waarom zouden we hen dan niet “herten en wilde zwijnen laten beheren”, maar Boitani wil het “recreatieve” plezier van jagers niet wegnemen (zie hierboven).

Boitani herhaalde zijn bewering dat er overal wolven kunnen zijn, mits er populatiecontrole is: “Co-existentie betekent compromis. Compromis betekent ook dat je sommige dieren kwijtraakt als het dier gewoon onverenigbaar is. Compromis betekent niet dat we alle wolven uitroeien. Het betekent dat we niet tegen het verwijderen van sommige moeten zijn wanneer het er echt te veel zijn. Door dat te doen zie ik dat er in Europa ruimte is om overal wolven te hebben, zolang we bereid zijn bepaalde situaties te controleren wanneer dingen uit de hand lopen” (45).

Dit hangt samen met zijn opvatting dat de wolvenpopulatie in Europa haar maximum nadert — “mijn inschatting is dat we, zo niet al daar, op het punt staan het maximum aantal wolven in Europa te bereiken; er zal nog enige toename zijn, vooral in Spanje, in Duitsland richting het centraal-zuidelijke deel van Duitsland zal het verspreidingsgebied toenemen, maar het aantal wolven zal waarschijnlijk niet toenemen omdat ik kan voorspellen dat in de komende jaren veel meer wolven legaal zullen worden gedood om de populatie in bepaalde gebieden laag te houden” (45).

Dit is op vele manieren problematisch, niet in de laatste plaats omdat het arrogant een grens stelt aan de wolvenpopulatie, terwijl er nog gebieden met ongebruikte draagkracht zijn die nog gekoloniseerd moeten worden nu wolven hun natuurlijke verspreidingsgebied in Europa blijven vestigen, zoals vereist onder de Habitatrichtlijn (zie hierboven). Het zegt niets over hoe wolven zelf hun populatiegrootte kunnen beperken (46). Bovendien speelt het opnieuw in op dodelijk beheer als middel om een gewenst resultaat te bereiken, namelijk het “laag houden van een populatie in bepaalde gebieden”.

”Boitani stelt voor dat overheden een maximaal aanvaardbaar kostenniveau voor wolvenschade vaststellen en vervolgens wolvenaantallen beheren om binnen die grens te blijven”

Co-existentie als budgettaire berekening

De definitie van co-existentie die Boitani naar voren brengt is antropocentrisch, beheer-gedreven en normaliseert expliciet dodelijke controle, wat het risico loopt de publieke opinie te polariseren, maar het wordt nog erger. Een terugkerend thema bij Boitani is co-existentie als een budgettaire berekening die de aanwezigheid van wolven afhankelijk maakt van publieke tolerantie in plaats van ecologische noodzaak, en die de fout maakt te veronderstellen dat publieke intolerantie statisch is.

Hij stelt voor dat overheden een maximaal aanvaardbaar kostenniveau voor wolvenschade vaststellen en vervolgens wolvenaantallen beheren om binnen die grens te blijven — “Nou, dus niet alleen hoeveel wolven en beren, maar ook welk niveau van conflict willen we dragen? Mijn droom die nooit zal uitkomen is dat de staat op een dag, in plaats van te zeggen hoeveel wolven, zegt: ‘Oké, dit jaar ben ik bereid 10 miljoen euro te betalen voor de schade veroorzaakt door de wolf’. Hij belt een technicus, wie het ook is, en zegt: ‘Kijk, niet meer dan 10 miljoen’, dan weet ik wat ik moet doen om de schade op dat niveau te houden. Er is dus een politiek vastgestelde doelstelling, niet uitgedrukt in aantallen dieren, maar in hoeveel schade men wil dragen” (43).

Deze focus op een financiële drempel loopt het risico wolven de schuld te geven van een systeem dat grotendeels door mensen is ontworpen en beheerd. Het legitimeert wolfvrije regio’s en reduceert natuurbescherming tot fiscaal beheer — “In plaats van te praten over hoeveel dieren, waarom praten we niet over hoeveel conflict we willen dragen? Bijvoorbeeld, Italië zegt: ik wil niet meer dan één miljoen euro per jaar uitgeven, 2 miljoen, 5 miljoen, 10 miljoen, dan geef je dit doel door aan de technicus die de populatie beheert zodat dat het niveau van conflict is. Dan wordt dat de vergelijkingsmaatstaf — niet hoeveel dieren, maar hoeveel conflicten je jezelf kunt toestaan zolang ze schapen eten” (47).

”Boitani presenteert dit als een pragmatische, technische, apolitieke houding — hoewel de implicaties diep politiek zijn”

Hij presenteert dit als een pragmatische, technische, apolitieke houding — hoewel de implicaties diep politiek zijn. Boitani beweert dat hij “een technicus is. Ik ben een bioloog. Als je me zegt dit te doen, ik zou dit doel willen toevoegen, dan zal ik het voor je bereiken, maar jij bepaalt het doel. Politiek, in de politieke sfeer, wordt het niet beheerd door de technicus, de wetenschapper” (43), maar vervolgens pleit hij publiekelijk voor specifieke beheeruitkomsten.

Dit creëert een technocratisch monopolie over wolvenbeleid, gepresenteerd als neutrale wetenschap, alsof het een conflict is tussen wetenschap en emotie, terwijl wetenschap vervolgens ook selectief wordt gebruikt door voorstanders van afschot. Hij gebruikt dit kader om zich te distantiëren van de ethische implicaties van beheerbeslissingen, en loopt het risico wetenschappers te ontslaan van betrokkenheid bij de morele dimensies van natuurbescherming.

Boitani positioneert wolvenbelangengroepen als irrationele “ultra-animalisten” (45) die volgens hem een gebrek aan wetenschappelijk begrip hebben en noodzakelijk beheer blokkeren wanneer hij meent dat de toename van wolvenaantallen betekent dat zij nu geen bescherming meer nodig hebben maar dodelijke controle — “we moesten snel overstappen van de houding van uitsterven voorkomen naar de houding van het beheren van een succes, wat een volledig andere set waarden en technieken vereist.

De dierenrechten- of animalistische groepen hebben die omslag niet gemaakt en blijven dus elke individuele wolf verdedigen; elke wolf moet beschermd worden, maar dat is niet de manier om samen te leven” (45). Hij creëert een tegenstelling tussen wetenschappers en “animalisten” die geen basis heeft in de werkelijkheid, aangezien het mijn ervaring is dat wolvenbelangengroepen in heel Europa een veel beter begrip hebben van de ecologie van wolven en de wetgeving die hen beschermt:
“Een deel van de dieren zal moeten worden verwijderd. En dit zou geen taboe moeten zijn. Maar tot nu toe is het een taboe geweest voor alle organisaties op het gebied van dierenwelzijn, protectionistisch, niet echt vooruitstrevend natuurbeschermingsgezind, en zo is elke wolf heilig. Laten we het niet hebben over het doden van een wolf” (37).

”Boitani positioneert wolvenbelangengroepen als irrationele “ultra-animalisten” (45) die volgens hem een gebrek aan wetenschappelijk begrip hebben en noodzakelijk beheer blokkeren wanneer hij meent dat de toename van wolvenaantallen betekent dat zij nu geen bescherming meer nodig hebben maar dodelijke controle”

”Boitani creëert een tegenstelling tussen wetenschappers en “animalisten” die geen basis heeft in de werkelijkheid, aangezien het mijn ervaring is dat wolvenbelangengroepen in heel Europa een veel beter begrip hebben van de ecologie van wolven en de wetgeving die hen beschermt”

Dodelijke verwijdering van grote carnivoren als onderdeel van de natuurbeschermings-gereedschapskist

Gezien al het bovenstaande was het met enige huiver dat ik vorige maand zag dat de LCIE een perspectiefdocument had uitgebracht dat voor de Europese Commissie was opgesteld over co-existentie met grote carnivoren in Europa, en dat enkele leidende principes in een Europese context biedt (48). Zoals hierboven opgemerkt krijgen wolven geen keuze over het verliezen van hun leven in Boitani’s definitie van co-existentie op basis van compromis, en dit werd weerspiegeld door Christian H. Schröder in zijn commentaar toen de LCIE de publicatie van het perspectiefdocument aankondigde — “Al jullie studies over co-existentie zijn onzin omdat de wolven het niet kunnen lezen” (49).

Het perspectiefdocument is een poging om “co-existentie te conceptualiseren en te operationaliseren”, waarbij co-existentie niet wordt gedefinieerd als een stabiele eindtoestand maar als een continu, adaptief onderhandelingsproces, uiteraard niet met de wolven (48). Het stelt dat duurzame co-existentie vereist dat drie kerndimensies gelijktijdig effectief worden aangepakt: ecologisch, sociaal en bestuurlijk.

Het had ook kunnen zeggen dat het ingewikkeld is en vervolgens een manier bieden om het te vereenvoudigen, maar het past de belangen van de LCIE om het zo voor te stellen. Zoals altijd lijken het echter de grote carnivoren te zijn die het conflict in de eerste plaats creëren, terwijl zij geen deel uitmaken van de daaropvolgende onderhandeling. Ik trof de gebruikelijke minachting aan voor het erkennen, zeker in het geval van wolven, dat het een illusie is dat zij graag in nauwe nabijheid van menselijke nederzettingen en activiteiten leven, terwijl steeds meer studies wijzen op temporele en ruimtelijke vermijdingsstrategieën die zij toepassen, een recent voorbeeld uit Slowakije ((50) en zie referenties in (1)).

Zoals te verwachten was, zocht ik naar expliciete aanwijzingen dat Boitani’s verwrongen opvattingen het document hadden beïnvloed, en een van de dingen die ik vond was onder “Het doden van carnivoren” in een tabel over conflictdimensies — “Beperkende wetgeving en juridische procedures maken dodelijke controle/afschot/jacht op grote carnivoren uitdagend, met impact op het gevoel van controle en het vermogen om grote carnivoren te benutten voor de jacht” (48). Bovendien, wanneer wordt overwogen dat antropogene doodsoorzaken de neiging hebben te domineren bij alle grote carnivoren, is het zeer grof om te stellen dat in “het grotere geheel grote carnivoren relatief hoge sterfte­niveaus kunnen verdragen”.

Het meervoudige auteurschap naast Boitani en Linnell heeft hun grotere excessen waarschijnlijk getemperd in het document, maar fundamenteel kan het rapport worden bekritiseerd vanwege een antropocentrische bias, omdat het voorgestelde kader uiteindelijk draait om menselijke behoeften, waarden en bestuur, in plaats van het erkennen van de intrinsieke waarde of onafhankelijke behoeften van grote carnivoren.

Er is een instrumentele waardering van de natuur door de bespreking van “positieve waarden” en “voordelen” van grote carnivoren in termen van hun nut voor mensen, een gebruikelijke antropocentrische benadering bij het beschrijven van ecosysteemdiensten, waarbij de natuur wordt gewaardeerd om haar gebruik voor mensen in plaats van om haar inherente waarde (51).

Er is een prioritering van menselijke belangen in conflictbeheer. Hoewel wordt erkend dat menselijke praktijken mogelijk moeten worden aangepast aan de aanwezigheid van grote carnivoren, lijkt de boodschap nog steeds te zijn dat dodelijke controle van grote carnivoren noodzakelijk is om menselijke tolerantie te behouden, d.w.z. “adaptief beheer van grote carnivoorpopulaties” en “Dodelijke verwijdering van grote carnivoren zal vaak onderdeel moeten zijn van de natuurbeschermingsgereedschapskist” (48).

Het document maakt weinig melding van de intrinsieke waarde van de grote carnivoren zelf. Te stellen dat zij “ecologisch belangrijke soorten” zijn, maar vervolgens te zeggen dat hun ecologische functie varieert met de “mate van menselijke invloed op verschillende trofische niveaus” en dat “er vaak conflicten zullen zijn tussen ecologische functie en sommige belangen van belanghebbenden die de mate beperken waarin herstel van hun ecologische functionaliteit gewenst is”, is daar een indicatie van. Evenmin is er sprake van een morele plicht om hen omwille van henzelf te beschermen, in plaats van de vlakke constatering dat zij “opnieuw geïntegreerd moeten worden in een significant deel van het Europese continent”.

Je zou ook denken dat met het grote aantal bijdragers aan het perspectiefdocument, waaronder Arie Trouwborst, hoogleraar Natuur­beschermingsrecht aan de Universiteit Tilburg en coauteur van het rapport over Gunstige Referentiewaarden voor de wolf in Nederland (zie hierboven), zij een flagrante fout in de definitieve versie van het document zouden hebben opgemerkt, waar wordt gesteld dat de wijze waarop sociale, economische, culturele en politieke overwegingen in de praktijk moeten worden meegenomen bij het vaststellen van het wettelijk verplichte niveau van instandhoudingsambitie is verduidelijkt door een recente uitspraak van het Hof van Justitie van de EU, en die wordt verwezen als “HvJ-uitspraak zaak C-629-23 van juni 2026”. Ik citeerde die zaak hierboven en kon dat doen omdat zaak C-629-23 in juni 2025 is beslist (16).

Dit moet stoppen

Ik heb er genoeg van dat de pontificaties van een technocratisch monopolie over wolvenbeleid, gepresenteerd als neutrale wetenschap, zoals vertegenwoordigd door de LCIE-richtsnoeren die voor zowel de Europese Commissie als de Conventie van Bern worden geproduceerd, de normalisering van dodelijke controle voeden, terwijl ik weet dat ik en anderen, waaronder vele wolvenbelangengroepen, het hiermee oneens zijn en een betere toekomst voor wolven in Europa nastreven.

Er moet aan worden herinnerd dat een standpuntverklaring van de LCIE niet tegen de verlaging van de bescherming van de wolf was (52), Boitani die dit beschouwde als een “signaal van succes omdat het betekent dat je het dier hebt gered” (37). Een reactie op de aankondiging door de LCIE van een notitie over grote carnivoren en de EU-Natuurherstelwet vat het samen (53).

Susanne Jacqúeline Gerda merkte op dat zij LCIE eerder had gevraagd onderzoek te doen naar illegale misdrijven tegen wolven en andere grote carnivoren in Europa, de illegale jacht/vergiftiging, met de gevolgen daarvan voor de sociale structuren van familiegroepen (en zie (52)) en de directe impact op de uitbreidingssnelheid van populaties naar nieuwe gebieden. Haar was verteld dat LCIE dit onderzocht, maar zij vroeg of zij hier nog steeds mee bezig waren en bedankte LCIE als dat zo was. Zij vervolgde echter: “Tot nu toe heb ik alleen gezien dat jullie druk bezig zijn met het indirect ondersteunen en promoten van jacht….. het lijkt erop dat de ernst van Wildlife Crimes, hoe deze te bestrijden en hoe deze de overlevingskans van grote carnivoren beïnvloeden, relevanter zou zijn” (53).

Beslissingen over wolven in Europa zijn diep politiek: dodelijke controle wordt steeds vaker voorgesteld als oplossing door populistische centrum-rechtse politici, waarbij wolven door populistische partijen worden gebruikt om de kloof tussen platteland en stad te symboliseren, met discoursen die draaien om angst en emotie (55). Het is een herbevestiging van menselijk exceptionalisme dat zich leent voor het rechtvaardigen van de onvermijdelijke omarming van het gewelddadige wolvenverhaal, waarin mensen zich bedreigd voelen door hun intelligentie en complexe gedragingen (56,57). Er moet een tegenwicht zijn, een stem voor wolven die opkomt voor hun recht op bestaan, niet een co-existentie die is gebaseerd op het tot zondebok maken van hen, omdat de wolf boven alles ons exceptionalisme uitdaagt. De verplichting zou daarom bij de mens moeten liggen om samen te leven, niet bij de wolven.

Bronnen

(1) The right to existence of a non-human species, Self-willed land March 2025, June 2025

www.self-willed-land.org.uk/articles/shoot_shovel_silence.htm

(2) Ottburg, F. G. W. A., Lammertsma, D. R., Mergeay, J., Trouwborst, A., Jansman, H. A. H., & van Eupen, M. (2025). Favourable reference values for the wolf in the Netherlands: population size and range in accordance with the Habitats Directive. (Report / Wageningen Environmental Research; No. 3487). Wageningen Environmental Research.

https://edepot.wur.nl/705369

(3) Biersteker, L., Planillo, A., Lammertsma, D. R., van der Sluis, T., Knauer, F., Kramer-Schadt, S., van der Grift, E. A., van Eupen, M., & Jansman, H. A. H. (2025) Habitat suitability for wolves in the Netherlands: a modelling approach. (Report/Wageningen Environmental Research; No. 3350 (English version)). Wageningen Environmental Research

https://edepot.wur.nl/689320

(4) Naturräume und Großlandschaften Deutschlands, Bundesamt für Naturschutz

https://www.bfn.de/sites/default/files/2021-06/grossraum.pdf

(5) Vorkommen (besetzte Rasterzellen) von Wölfen in Deutschland im Monitoringjahr 2023/24, DBBW

https://www.dbb-wolf.de/Wolfsvorkommen/besetzte-Rasterzellen

(6) Council Directive 92/43/EEC of 21 May 1992 on the conservation of natural habitats and of wild fauna and flora, EUR-Lex

https://eur-lex.europa.eu/eli/dir/1992/43/oj/eng

(7) DG Environment. 2023. Reporting under Article 17 of the Habitats Directive: Guidelines on concepts and definitions – Article 17 of Directive 92/43/EEC, Reporting period 2019-2024. Brussels.

https://cdr.eionet.europa.eu/help/habitats_art17/Reporting2025/Final%20Guidelines%20Art.%2017_2019-2024.pdf

(8) Samenvatting: Nederland telt op dit moment elf wolvenroedels, Voortgangsrapportage wolf: activiteit 16 februari 2024 tot en met 17 mei 2024, BIJ12 24 September 2024

https://publicaties.bij12.nl/voortgangsrapportage-wolf-24-september-2024/samenvatting

(9) Samenvatting: Nieuwe wolvenleefgebieden en welpen vastgesteld, Voortgangsrapportage over de activiteiten van wolven in Nederland, Periode 1 februari – 23 mei 2025, BIJ12 15 September 2025

https://publicaties.bij12.nl/voortgangsrapportage-wolf-15-september-2025/samenvatting

(10) Het gaat nog niet goed genoeg met wolven om ze sneller te kunnen doodschieten, Job van der Plicht, NU.nl September 19, 2025

https://www.nu.nl/wolf/6369662/het-gaat-nog-niet-goed-genoeg-met-wolven-om-ze-sneller-te-kunnen-doodschieten.html

(11) Afschieten wolf pas optie als er 56 roedels in Nederland zijn: ‘Wat betekent dit voor kinderen die door bos fietsen?’ Edwin Timber, AD.nl 19 September 2025,

https://archive.ph/gBMVg

(12) De Voorzitter van de Tweede Kamer: Betreft Onderzoek Staat van Instandhouding wolven in Nederland, Jean Rummenie Staatssecretaris van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur 19 september 2025

https://open.overheid.nl/documenten/9af1f1e1-cf66-424f-ba7c-0e95b99952b3/file

(13) Aan de Staatssecretaris van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur, Nota bij aanbiedingsbrief onderzoek SvI wolven in Nederland, 3 September 2025

https://www.tweedekamer.nl/downloads/document?id=2025D40354

(14) Universiteit boos over reactie Rummenie op wolvenonderzoek: ‘Misleidend’, Job van der Plicht, NU.nl September 20, 2025

https://www.nu.nl/wolf/6369725/universiteit-boos-over-reactie-rummenie-op-wolvenonderzoek-misleidend.html

(15) Ecological and legal framework for the wolf population in the Netherlands now available, VFP Koperdraat, Media Relations / Spokesperson WUR September 22, 2025

https://www.wur.nl/en/news/ecological-and-legal-framework-wolf-population-netherlands-now-available

(16) Judgment of the Court (Fifth Chamber) of 12 June 2025 (request for a preliminary ruling from the Riigikohus – Estonia) – MTÜ Eesti Suurkiskjad v Keskkonnaamet (Case C-629/23_ Official Journal of the European union 8 August

https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A62023CJ0629

(17) In Nederland is ruimte voor twee tot vier keer zoveel wolven, Koos Dijksterhuis, Trouw January 2, 2026

https://www.trouw.nl/duurzaamheid-economie/in-nederland-is-ruimte-voor-twee-tot-vier-keer-zoveel-wolven~b27678dc

(18) Far-right parties on the rise across Europe, Katya Adler, BBC News 30 June 2023

https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-66056375

(19) Drenthe wil actie van Brussel om wolfvrije regio te worden, Tim Everloo, Nieuwe Oogst 22 September 2023

https://www.nieuweoogst.nl/nieuws/2023/09/22/drenthe-wil-actie-van-brussel-om-wolfvrije-regio-te-worden

(20) Nieuw plan van aanpak Drenthe; doel wolfvrije regio, Marjan Kornegoor, Het Schaap June 27, 2024

Nieuw plan van aanpak Drenthe; doel wolfvrije regio

(21) Er ‘verdwijnen’ wolven in Nederland. Experts zien aanwijzingen voor stroperij, Jean-Pierre Geelen, de Volkskrant 28 January 2025

https://archive.ph/iaqxs

(22) De actieve lobby van privé landgoederen voor beheer, nulzones en verlaging status wolf, Wolven in Utrecht 16 June 2025

De actieve lobby van privé landgoederen voor beheer, nulzones en verlaging status wolf

(23) Commission proposes to align the protection status of the wolf in EU legislation to the Bern Convention, European Commission Press release Mar 7, 2025

https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_25_711

(24) Questions and answers on Commission proposal to align the protection status of the wolf in EU legislation to the Bern Convention, European Commission Mar 7, 2025

https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/qanda_25_712

(25) Meeting of the Group of Experts on Large Carnivores 10-11 June 2025, CONVENTION ON THE CONSERVATION OF EUROPEAN WILDLIFE AND NATURAL HABITATS T-PVS(2025)11, Strasbourg, 28 August 2025

https://rm.coe.int/tpvs11e-2025-report-group-of-experts-on-large-carnivores-10-11-june-27/4880286c9b

(26) Meeting Report, 44th Standing Committee meeting, CONVENTION ON THE CONSERVATION OF EUROPEAN WILDLIFE AND NATURAL HABITATS T-PVS(2024)21, Strasbourg, 23 December 2024

https://rm.coe.int/tpvs21e-2024-report-44th-standing-committee-2761-0196-4299-1/1680b40bc9

(27) Linnell, J. D. C. and Boitani, L. (2025) Best practices for management of protected and strictly protected populations of large carnivores in Europe Version 1. Report to the Bern Convention secretariat as an additional contribution to contracts 1742024 and 1752024 from the COUNCIL OF EUROPE Directorate General Human Rights and Rule of Law (DGI), Bern Convention to the IUCN/SSC Large Carnivore Initiative for Europe (LCIE) and Istituto di Ecologia Applicata (IEA)

https://rm.coe.int/best-practice-integrated-v1-for-goe-lcs/1680b5fa41

(28) Kutal, M., Duľa, M., Selivanova, A.R. and López‐Bao, J.V., 2024. Testing a conservation compromise: No evidence that public wolf hunting in Slovakia reduced livestock losses. Conservation Letters, 17(1), p.e12994

https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/conl.12994

(29) Treves, A., Ben-Ami, D., Cornman, A.M., Dul’a, M., Khorozyan, I., Krofel, M., Kutal, M., López-Bao, J.V., Valency, R.N., Preiss-Bloom, S. and Santiago-Ávila, F.J., (2025) Inadequate evidence that removing wolves prevents domestic animal losses. agriRxiv, p.20250243183.

https://www.cabidigitallibrary.org/doi/pdf/10.31220/agriRxiv.2025.00327

(30) Linnell, J. D. C. and Boitani, L. (2025) Best practices for management of large carnivores in Europe with respect to lethal and non-lethal management measures. Report to the Bern Convention secretariat as an additional contribution to contracts 1742024 and 1752024 from the COUNCIL OF EUROPE Directorate General Human Rights and Rule of Law(DGI), Bern Convention to the IUCN/SSC Large Carnivore Initiative for Europe (LCIE) and Istituto di Ecologia Applicata (IEA)

https://rm.coe.int/inf19e-2025-best-practices-for-management-of-large-carnivores-in-europ/4880293b62

(31) LIST OF DECISIONS AND ADOPTED TEXTS, Standing Committee 45th meeting, CONVENTION ON THE CONSERVATION OF EUROPEAN WILDLIFE AND NATURAL HABITATS, Strasbourg, 12 December 2025

https://rm.coe.int/misc-e-2025-45-standing-committee-clean-final/488029d956

(32) LCIE, Facebook 18 December 2025

(33) Ecological flow, nature protection, and the wolf, Self-willed land July 2020

www.self-willed-land.org.uk/articles/ecological_flow.htm

(34) Boerema, L., Freriks, A.A. and Brink, D.B. (2021) The legal protection of the wolf in the Netherlands and in a number of other European countries; a legal study to support the formulation of Dutch wolf policy in the light of the implementation of nature legislation, Boerema & Van den Brink B.V., Houwerzijl/Element Advocaten, Best (English version, translated from original Dutch report1 )

https://www.bij12.nl/wp-content/uploads/2023/11/Legal-study-The-legal-protection-of-wolves-in-the-Netherlands-and-in-number-of-other-European-countries.pdf

(35) Rechter wil snel besluit over bescherming van wolven op de Veluwe, Frank Janssen, Omroep GLD 1 augustus 2025

https://www.gld.nl/nieuws/8346980/rechter-wil-snel-besluit-over-bescherming-van-wolven-op-de-veluwe

(36) Who we are! Large Carnivore Initiative for Europe

https://www.lcie.org/About-LCIE/-Who-are-we

(37) Bad Idea #7 “We Can’t co-exist with wolves” with Luigi Boitani, Saving the World from Bad Ideas, WePlanet and Mark Lynas 1 May 2025

(38) Boitani, L. 2025. Canis lupus (Europe assessment). The IUCN Red List of Threatened Species 2025: e.T3746A216872082.

https://dx.doi.org/10.2305/IUCN.UK.2025-1.RLTS.T3746A216872082.en.

 (39) What is the Role of Wolves in Europe? Luigi Boitani, REWILDING FUTURES – Shaping Tomorrow’s Wild, 17th to 18th January 2025

https://sites.google.com/citizenzoo.org/2025rewildingconference/sessions

(40) MacNulty, D. R., D. Stahler, T. Wyman, J. Ruprecht, L. Smith, M. Kohl, and D. W. Smith. 2020. “ Population Dynamics of Northern Yellowstone Elk after Wolf Reintroduction.” In Yellowstone Wolves. Science and Discovery in the world’s First National Park, edited by D. Smith, D. Stahler, and D. MacNulty. Chicago, IL: University of Chicago Press

https://books.google.co.uk/books?id=-28NEAAAQBAJ&lpg=PR5&ots=gDYSfrONBD&lr&pg=PR8#v=onepage&q=late&f=false

(41) Vucetich, J. A., D. W. Smith, and D. R. Stahler. (2005) Influence of Harvest, Climate and Wolf Predation on Yellowstone Elk, 1961-2004. Oikos 111: 259–270

https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.0030-1299.2005.14180.x

(42) Hobbs, N. T., Johnston, D. B., Marshall, K. N., Wolf, E. C., & Cooper, D. J. (2024). Does restoring apex predators to food webs restore ecosystems? Large carnivores in Yellowstone as a model system. Ecological Monographs, 94(2), e1598

https://esajournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/ecm.1598

(43) Luigi Boitani – The return of the wolf: the challenge of coexistence, Festa Scienza Filosofia, Foligno, Italy 11 April 2025

(44) Baranowska, W., Bartoszewicz, M., Nowak, S., Stępniak, K. M., Kwiatkowska, I., & Mysłajek, R. W. (2025). Low contribution of livestock in the grey wolf diet in the area with high availability of free-ranging cattle and horses. European Journal of Wildlife Research, 71:48

https://link.springer.com/article/10.1007/s10344-025-01926-3

(45) Episode #219 Luigi Boitani – A History of Wolf Research in Italy, Wolf Connection 28 March 2025

(46) Smith, D. W., & Cassidy, B. J. (2024). Do wolves control their own numbers? Understanding and updating the long debate. Wildlife Biology, 2024(6), e01299

https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/wlb3.01299

(47) Luigi Boitani – Conflitti e coesistenza con orsi e lupi | De Rerum Natura, 26th Gran Paradiso Film Festival, themed “The Art of Balance” Cogne, 27 July 2023

(48) Linnell, J. D. C., Boitani, L., Blanco, J. C., Álvares, F., Andrén, H., Bath, A., Chapron, G., Chiriac, S., Ćirović, D., Drouet-Hoguet, N., Groff, C., Hatlauf, J., Hovardas, T., Huber, D., Ionescu, O., Jerina, K., Kaczensky, P., Kindberg, J., Kojola, I., Krofel, M., Kutal, M., Majić Skrbinšek, A., Mannil, P., Marsden, K., Marucco, F., Melovski, D., Mengüllüoğlu, D., Mergeay, J., Molinari Jobin, A., Nowak, S., Ozolins, J., Quenette, P. Y., Ranc, N., Reinhardt, I., Rigg, R., Salvatori, V., Schley, L., Selva, N., Sunde, P., Swenson, J. E., Trajce, A., Trbojević, I., Trouwborst, A., von Arx, M., Wölfl. M. & Zlatanova, D. (2025) Conceptualising coexistence with large carnivores in Europe. Report to the European Commission under contract N° 09.0201/2023/907799/SER/ENV.D.3 “Support for Coexistence with Large Carnivores”. IUCN/SSC Large Carnivore Initiative for Europe (LCIE) and Istituto di Ecologia Applicata (IEA).

https://environment.ec.europa.eu/document/download/a86b304d-d6bc-49c2-a18d-2c25652cfa43_en?filename=Conceptualising%20coexistence%20with%20large%20carnivores%20in%20Europe.pdf

(49) LCIE Facebook 15 December 2025

(50) Guimarães, N.F., Álvares, F., Kropil, R. and Smolko, P. (2025) Where the wolves wander? Habitat selection of grey wolves in relation to anthropogenic pressure in the Western Carpathians. European Journal of Wildlife Research, 71,101

https://link.springer.com/article/10.1007/s10344-025-01974-9

(51) Washington, H., Piccolo, J., Gomez-Baggethun, E., Kopnina, H., & Alberro, H. (2021). The trouble with anthropocentric hubris, with examples from conservation. Conservation, 1(4), 285-298.

https://www.mdpi.com/2673-7159/1/4/22

(52) Statement on the proposed downlisting of the wolf under the Bern Convention and the EU Habitats Directive, LCIE 13 November 2024

https://lciepub.nina.no/pdf/638670498186284408_LCIE%20-%20statement%20on%20wolf%20downlisting%20proposal.pdf

(53) LCIE Facebook 22 December 2025

(54) Vonholdt, B. M., Blumstein, D. T., Berger, J., & Carroll, C. (2025). Species recovery as a half empty process: the case against ignoring social ecology for gray wolf recovery. BioScience, 75(4), 307-316

https://wolfwatcher.org/wp-content/uploads/2025/02/biae134.pdf

(55) Kutal, M., Duľa, M., Haring, M. and López-Bao, J.V., 2025. Deeply Political and Populist Decisions on Large Carnivores in Europe in Recent Times. Conserv. Lett. 18, e13125 (2025).

https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/conl.13125

(56) Classen, C. L., & Monje, D. (2023). We are not raised by wolves: Decentering human exceptionalism in nature. International Journal of Cultural Studies, 26(4), 465-480

https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/13678779231153425

(57) Jürgens, U. M. (2022). “I am wolf, I rule!”-attributing intentions to animals in human-wildlife interactions. Frontiers in Conservation Science, 3, 803074.

https://www.frontiersin.org/journals/conservation-science/articles/10.3389/fcosc.2022.803074/full

www.self-willed-land.org.uk/articles/killing_wolves.htm

www.self-willed-land.org.uk  mark.fisher@self-willed-land.org.uk